Konkurs realizacyjny na zagospodarowanie Kopca Powstania Warszawskiego wraz z otoczeniem w Dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy
I nagroda

<<< powrót
  • topoScape Sp. z o.o.
  • Archigrest Sp. z o.o.
Skład zespołu:
  • Justyna Dziedziejko / topoScape  
  • Magdalena Wnęk / topoScape  
  • Natalia Trochonowicz / topoScape  
  •  
  • Marcin Maraszek / Archigrest  
  • Maciej Kaufman / Archigrest  
  •  
  • współpraca autorska:  
  • Michalina Piotrowska / topoScape  
  •  
  • http://toposcape.pl/  
  • http://archigrest.com/  
  •  
  •  

Życie powróciło do zburzonej i wyludnionej Warszawy zaraz po ustaniu walk o miasto. Po niewyobrażalnej tragedii wojny, holokaustu i powstania, pomimo powojennej nędzy, odbudowę z ruin zainicjowali sami mieszkańcy: oddolnie i spontanicznie. Ich wola życia i optymizm przypieczętowały późniejszą decyzję o odbudowie Warszawy i utrzymaniu jej stołeczności. Kopiec Powstania jest pomnikiem zniszczenia Warszawy, ale też jej odbudowy i żywotności.

Chcemy, aby Kopiec Powstania Warszawskiego otrzymał formę adekwatną do swojej rangi i symboliki. Zaś u jego podnóża proponujemy stworzenie prawdziwie otwartej, egalitarnej przestrzeni publicznej, w której współcześni Warszawiacy znajdą miejsce dla swoich pasji, sportu, odpoczynku, kontaktu z przyrodą.

Jeden park - trzy krajobrazy

Antropogeniczny krajobraz Parku Akcji “Burza” dzieli się wyraźnie na trzy obszary o odmiennej rzeźbie terenu, co zostaje wyeksponowane i wzmocnione poprzez nadanie im różnych funkcji:
Kopiec Powstania Warszawskiego - nasypowe wzgórze o stromych zboczach i gęstej szacie roślinnej złożonej z gatunków pionierskich i inwazyjnych. Kopiec jest przestrzenią pamięci o Powstaniu, zburzeniu Warszawy i jej odbudowie.

Taras nasypowy - płaski, w dużej części nie zadrzewiony obszar wyniesiony od 4 do 7 m nad poziom otaczającego terenu. Taras zostaje przekształcony w Gimnazjon - publiczną przestrzeń sportu, rekreacji i integracji mieszkańców.

Dolina Wisły - stosunkowo najmniej przekształcony fragment parku, dawniej rolniczy, przeznaczony dla funkcji rekreacyjnych i ekologicznych (w tym retencji i oczyszczania wód) jako Starorzecze.

Kontekst przyrodniczy

Ruderalna dżungla. Przyroda Kopca sprawia wrażenie bujnej dżungli w środku intensywnie rozbudowującego się miasta. Jednak w porównaniu do innych parków Warszawy jest to obszar o znacznie niższej bioróżnorodności gatunkowej. Ruderalny typ podłoża w obszarze kopca i tarasu nasypowego sprzyjał rozwojowi zadrzewień z dominacją inwazyjnych gatunków pionierskich - klonu jesionolistnego i robinii. Obecnie głęboki cień pod drzewami klonu uniemożliwia rozwój drzew rodzimych i podszytu, nie stwierdzono też występowania grzybów mikoryzowych. Na zboczach kopca brak jest starych drzew tworzących siedliska dla zwierząt. Oprócz obcych drzew można tu spotkać inwazyjny rdest sachaliński, oraz nawłoć — gatunki silnie konkurencyjne w stosunku do naturalnych łąk i runa.
Brak zbiorników wodnych wpływa na zubożenie składu gatunkowego ptaków, owadów (motyli i ważek). Nie występują tu płazy ani gady.

Kontekst społeczny

Park położony jest pomiędzy stara zabudową wielorodzinną Osiedla Sielce a intensywnie rozbudowującą się dzielnicą mieszkaniową wzdłuż ulic Bartyckiej i Bluszczańskiej oraz Alei Polski Walczącej. Nowe osiedla to przestrzenie ogrodzone z minimalnym zakresem infrastruktury społecznej. Park może stać się nowym sercem dzielnicy, ośrodkiem integrującym starych i nowych mieszkańców w oparciu o sport, kulturę i miejsca spotkań.

Kontekst historyczny

Komisja gruzowa. Ilość gruzu zalegającego na obszarze Warszawy po II wojnie światowej szacuje się na 16 milionów ton lub 20 milionów m3. Sposób postępowania z wielkim rumowiskiem, w jakie zamieniło się miasto, stanowiło duży problem natury technicznej i logistycznej. Jak wspomina Józef Sigalin , przy Biurze Odbudowy Stolicy już w 1945 obradowała „komisja gruzowa”, która szukała sposobów na racjonalne zagospodarowanie gruzu - w pierwszej kolejności poprzez jego wtórne wykorzystanie jako materiału budowlanego. W 1946 roku powołano Państwowe Przedsiębiorstwo Rozbiórek i Gospodarki Gruzem. Z ruin odzyskiwano stal konstrukcyjną oraz całe cegły, zaś potłuczone mielono i dodawano jako kruszywo do produkowanych na miejscu pustaków, podbudowy dróg, umocnienia wałów i nasypów. Pozostały, nie nadający się do przetworzenia gruz zwany „nieużytkowym” rozwożono na składowiska. W pierwszej kolejności zasypywano nieczynne glinianki - szczęśliwicką i moczydłowską, na których z czasem urosły sztuczne wzniesienia. Gruz wysypywano także u wylotu ul. Krasińskiego na Żoliborzu, na zbocze nasypu kolejowego w rejonie obecnej stacji PKP Stadion, skarpie przy ulicy Dworkowej i za kościołem św. Michała na Mokotowie, u wylotu ul. Bartoszewicza w Śródmieściu, oraz wałach przeciwpowodziowych na Łuku Siekierkowskim i Żoliborzu. Wkrótce gruz zaczęto składować także na Czerniakowie (Kopiec Powstania), początkowo przeznaczonym na wysypisko odpadów komunalnych, oraz użyto do budowy trybun Stadionu X-lecia i kompleksu Warszawianki. Po zakończeniu akcji odgruzowywania na część tych wysypisk, w tym przyszły Kopiec Powstania, trafiały zwykłe śmieci komunalne. Na terenie Muranowa gruz pozostawiono na miejscu, formując z niego platformy, na których z bloczków gruzobetonowych wzniesiono nowe osiedle (projektu Bohdana Lacherta).

Od “gruzu nieużytkowego” do Kopca Powstania Warszawskiego. Powojenni planiści i inżynierowie w większości podchodzili do kwestii gruzu jak do wyzwania natury inżynieryjnej - bez sentymentu. Niewielu postulowało wyeksponowanie symbolicznej wymowy gruzu jako szczątków “uśmierconego” miasta. Bohdan Lachert we wspomnianym projekcie Muranowa zawarł narrację o mieście wzniesionym - dosłownie - na gruzach dawnego getta. Wcześniej jednak, od 1945 roku Stanisław Gruszczyński, członek BOS, występował z propozycją usypania z gruzów „Pomnika Zburzonej Warszawy”, „Grobu Warszawy” lub „Kopca Wolności”. Gruszczyński zmarł w 1958 r. nie doczekawszy realizacji swojego projektu. W tym samy roku jego ideę podjął (nie wiemy na ile świadomie) zespół krakowskich projektantów: Witold Cęckiewicz, Helena i Roman Hussarscy, Maria Ledkiewicz i współpracownicy. Ich projekt nagrodzony III nagrodą w konkursie na Pomnik Bohaterów Warszawy zakładał przekształcenie czerniakowskiej „zwałki” w monumentalny pomnik-znicz z wiecznym płomieniem. Pomimo tych planów aż do połowy lat 90. XX wieku Czerniakowskie składowisko pozostało na planach “górą śmieci”. Na Kopiec Powstania zostało przemianowane w 2004 roku staraniem środowiska Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, z inicjatywy ppłk. Eugeniusza Ajewskiego ps. „Kotwa”.

Pozostałym warszawskim składowiskom gruzu nie nadano podobnej wymowy symbolicznej. Najwyższe, blisko 30-metrowe na Moczydle i Szczęśliwicach, przekształcono w tereny rekreacyjne. Sportowe funkcje pełni nadal Stadion Narodowy wzniesiony na nasypie Stadionu X-lecia. Mniejsze wysypiska splantowano lub popadły w zapomnienie.

Zrównoważony rozwój

Budownictwo jest współcześnie największym producentem odpadów wprowadzanych do środowiska. W Warszawie, doświadczającej kolejnej hossy na rynku budowlanym, coraz częściej burzy się budynki technicznie sprawne, aby postawić w ich miejscu nowe, większe i bardziej rentowne. Rozlokowane wzdłuż ul. Bartyckiej składy materiałów budowlanych dostarczają produkty, które perspektywie kilku dziesięcioleci staną się w dużej części „nieużytkowym gruzem”. Możemy przypuszczać, że nie zdecyduje o tym nie dramat wojny czy ich techniczne zużycie, ale prosty rachunek ekonomiczny albo nawet moda. Projektowanie i budowanie w sąsiedztwie Kopca wymaga odpowiedzialności nie tylko na poziomie symboliki i pamięci, ale też zrównoważonego rozwoju. Dlatego proponujemy wdrożenie paradygmatu projektowania „od kołyski do kołyski”, stosowanie materiałów budowlanych z i do recyclingu, architektury ziemi i efemerycznej.

Gruz jako surowiec. Prace budowlane na terenie Parku (rozbiórki istniejących budynków, korekty przebiegu skarp, wykopy pod fundamenty) wygenerują znaczne ilości gruzu, który zostanie w całości wtórnie wykorzystany na terenie parku.

Z gruzu zostaną wydobyte ciekawsze elementy, takie jak kamieniarka, do wbudowania w ściany oporowe lub wyeksponowania w pawilonie wejściowym. Pozostałe odpadowe materiały budowlane - stolarka, blacha stalowa z poszycia hal, izolacje budowlane - zostaną poddane utylizacji lub recyklingowi.

Krajobraz

Antropogeniczna rzeźba terenu kopca stanowi zaskoczenie w płaskim krajobrazie doliny Wisły.Przełamanie monotonii krajobrazu w połączeniu z bujnością spontanicznej, ruderalnej zieleni, tworzy przyrodniczy charakter tej przestrzeni. Zróżnicowanie zboczy, ekspozycji słonecznej oraz stopnia zadrzewienia stanowi o potencjale przyrodniczym i rekreacyjnym tego miejsca. Celem działań jest wzbogacenie różnorodności biologicznej Parku przy wykorzystaniu naturalnych procesów przyrodniczych. Priorytetem kształtowania przyrodniczego parku jest ochrona cennych gatunków drzew oraz zapewnienie ciągłości bytowania występujących tu gatunków zwierząt.
Ze względu na liczne występowanie gatunków inwazyjnych park zostanie objęty wieloletnim programem przebudowy drzewostanu opartej na ukierunkowaniu sukcesji przy zachowaniu stateczności skarp i istniejących siedlisk. Jednym z głównych elementów strategii jest wprowadzenie naturalnych, obsadzonych roślinnością stawów zasilanych wodami ze skanalizowanego Potoku Czerniakowskiego. Obecność wody umożliwi życie w parku płazom i gadom, oraz zwiększy liczebność gatunkową owadów (w tym ważek i motyli).

Zarządzanie krajobrazem. Dla poszczególnych obszarów Parku opracowano odrębne programy zarządzania krajobrazem. W obszarze A — na południowych zboczach Kopca — drzewostan zostanie stopniowo przebudowany w kierunku łęgu zboczowego z polanami muraw kserotermicznych. Usuniecie silnie cieniujących klonów jesionolistnych umożliwi wzrost gatunkom drzew rodzimych oraz rozwój runa. Pozostałe zbocza kopca oraz zadrzewiony skraj tarasu nasypowego — obszar B — będą podlegały jak najmniejszym interwencjom w celu zachowania siedlisk zwierząt. Tu również stopniowo usuwane będą klony jesionolistne, które uniemożliwiają wzrost gatunków rodzimych. Obszar D u podnóża kopca od strony ulicy Bartyckiej zostanie wzbogacony przez wysiew muraw łąkowych. Występujące tu rodzime topole i inne cenne gatunki drzew zostaną zachowane. Obszary istniejących łąk oraz zadrzewień na południe od Kopca będą przekształcane w kierunku wielogatunkowych muraw rekreacyjnych przedzielonych pasmami zadrzewień i zarośli otoczonych okrajkiem jedno- lub dwukośnych łąk.

Istniejące ogródki działkowe zostaną częściowo przekształcone w ogród społeczny.

Docelowy skład gatunkowy drzewostanu ma nawiązywać do siedlisk dolin rzecznych i łęgów wiązowo-jesionowych oraz istniejących gatunków rodzimych m. in. wiąz polny, jesion wyniosły, klon polny, dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, topola biała, topola osika, modrzew europejski, brzoza brodawkowa.
Łąki i zarośla od strony południowej będa budowane w oparciu o łąki trzęslicowe i łozowiska: wierzba iwa, wierzba szara, wierzba uszata, trzęślica modra, wierzba rokita, biedrzeniec mniejszy, firletka poszarpana, krwiściąg lekarski, krwawnik kichawiec, śmiałek darniowy, jaskier ostry, rogownica pospolita, szczaw zwyczajny, rzeżucha łąkowa, koniczyna łąkowa, chaber łąkowy, wyczyniec łąkowy, kostrzewa łąkowa, kostrzewa czerwona , wiechlina łąkowa itp.

Łąki i podszyt na skarpach południowych kopca, na dachach i na tarasach nasypowych bazować będą na zbiorowiskach kserotermicznych: ligustr, dereń swidwa, tarnina, róża rdzawa, głóg jednoszyjkowy, berberys, złocień zwyczajny ,wyka ptasia, chaber driakiewnik komonica zwyczajna , świerzbnica polna, żmijowiec zwyczajny , cykoria podróżnik, krwawnik pospolity, dziewanna wielkokwiatowa, rumian barwierski, mydlnica lekarska, szałwia łąkowa, wiesiołek, kozibród łąkowy.

Architektura

Architektura pawilonów parkowych jest prosta, o archetypicznych formach i niewielkiej skali oraz przyjazna użytkownikom. Ma sprzyjać integracji mieszkańców starych i nowych osiedli otaczających Park.

Dach. W parku znajdzie się 8 pawilonów o różnorodnym przeznaczeniu. Ze szczytu Kopca zobaczymy jedynie ich charakterystyczne spadziste dachy: pokryte jasną blachą lub roślinnością, o mocno wysuniętych okapach. Południowe połacie dachów zostaną zaadaptowane do produkcji energii. Dachy zielone staną się schronieniem owadów i ptaków, a także wspomogą naturalną retencję wód opadowych. Pod pozbawionymi rynien okapami znajdą się liniowe rabaty deszczowe.Głębokie podcienia ciągnące się wzdłuż elewacji budynków zapewnią cień i ochronę przed deszczem. Staną się nowego rodzaju przestrzenią publiczną, pozwalającą korzystać z parku niezależnie od pogody. Ponieważ ludzie lubią obserwować innych ludzi, a wszelka aktywność przyciąga obserwatorów, podcienia staną się przede wszystkim miejscem, z którego mniej aktywni użytkownicy (starsi, rodzice pilnujący dzieci) będą mogli oglądać bawiących się i uprawiających sporty. Zwiększy to stopień społecznej kontroli nad wspólną przestrzenią i sprzyjać będzie integracji jej użytkowników.

Ściana. Z perspektywy spacerowicza, budynki sprawią wrażenie organicznie związanych z ziemią i krajobrazem. Ich masywne ściany, wyrastające wprost ze skarp i murów oporowych, będą za dnia izolować od gorąca i oddawać ciepło nocą. Skonstruowane z ziemi ubitej z dodatkiem gruzu, eksponujące elementy architektoniczne znalezione w trakcie prac ziemnych, będą świadczyć o historii miejsca. Okapy ochronią je przed erozyjnym działaniem wody. Żelbetowe wieńce i cokoły wzmacniające konstrukcję, wysunięte przed lico elewacji, posłużą za ławki. Załomy muru, skarpy i przypory stworzą kameralne nisze sprzyjające spotkaniom w mniejszych grupach.

I. Kopiec Powstania Warszawskiego (ZP-1)

Plac Wejściowy. Droga na szczyt Kopca Powstania Warszawskiego rozpocznie się na Placu Wejściowym zlokalizowanym równolegle do ul. Bartyckiej. Prostokątny plac pomieści osoby zgromadzone w czasie oficjalnych obchodów rocznicowych lub zawodów sportowych (coroczny bieg im. Jerzego Róży ps. Kaktus). Indywidualni zwiedzający będą mogli zapoznać się z historią powstania warszawskiego, zburzenia i odbudowy Warszawy w pawilonie wbudowanym w mur oporowy Kopca. Otwarta (niekubaturowa), plenerowa część pawilonu prezentować będzie ekspozycję na tle ściany odsłaniającej przekrój Kopca w sekwencji kolejnych, coraz głębszych odkrywek. W otworach muru zostaną wyeksponowane obiekty odkryte w trakcie robót ziemnych. Od wschodu Plac zamknie plenerowa ekspozycja w biograficzna poświęcona Eugeniuszowi Ajewskiemu ps. „Kotwa” i Annie Smoleńskiej ps. „Hanka”.

Cokół. Ponieważ sam Kopiec nie ma regularnej bryły ani bezdrzewnych stoków (charakterystycznych dla tego typu konstrukcji), proponujemy uczytelnienie jego formy poprzez obudowę jego najniższych stoków ścianą oporową. Obudowa taka stworzy cokół Kopca (jaki ma krakowski Kopiec Kościuszki czy miały mieć projektowane XIX-wieczne kopce warszawskie). Poza funkcją stabilizującą, cokół pozwoli zintegrować rampy i schody terenowe oraz pawilony. Drugi z pawilonów od strony ulicy Bartyckiej połączy funkcję baru otwartego na Park z jego zapleczem administracyjno-gospodarczym (ZP-1.2). Od strony osiedla „Własny dom” cokół obejmie dziedziniec gospodarczy z garażami dla pojazdów obsługujących Park, magazynami i istniejącą stacją transformatorową. Ze względu na duże walory krajobrazowe polany u podnóża kopca, rezygnujemy z zabudowy na terenie ZP-1.1.

Schody na szczyt (Aleja Godziny „W”). Zdekonstruowane stopnie schodów przywodzą na myśl powstańczą barykadę. Załamania i zmiany kierunku utrudniają automatyczne wchodzenie/schodzenie, stymulują do świadomego poruszania. Poszerzone spoczniki dają możliwość zatrzymania w drodze na szczyt oraz umieszczenia elementów ekspozycji historycznej. Wzdłuż schodów rozmieszczony będzie również gruz wydobyty przy przebudowie szczytu — ujęty w geometrycznej formie koszy siatkowych może stanowić sam w sobie element pamięci lub być postumentem dla czasowych instalacji (np. dla drewnianych krzyży).
Platforma widokowa na szczycie będzie mieć dwa poziomy. Dolny poziom kończy się ślepo ścianą z odsłoniętego gruzu kopca. To niespodziewane zamknięcie widoku w sposób symboliczny nawiązuje do upadku Powstania. Dopiero po wejściu na górny poziom placu można ujrzeć panoramę miasta. W betonowej posadzce najwyższej platformy wygrawerowana będzie infografika — interaktywna mapa Warszawy możliwa do oglądania na ekranach smartfonów za pomocą technologi rozszerzonej rzeczywistości.

II. Gimnazjon (ZP-2)

Obszar ZP-2 stanie się miejscem przeznaczonym aktywności fizycznej, sportom, grom zespołowym i rekreacji. Wzorem antycznych gimnazjonów, będzie to przestrzeń publiczna umożliwiająca oglądanie sportowców, śledzenie rozgrywek, spędzanie czasu w otoczeniu ludzi o odmiennych zainteresowaniach, różnej sprawności (i niepełnosprawności) fizycznej oraz w każdym wieku. Gimnazjon zajmie obecny płaski teren usługowo-magazynowy na tzw. tarasie nasypowym, przez co nie będą konieczne znaczące wycinki drzew. Od południowego zachodu Gimnazjon ograniczać będzie linia pawilonów o funkcji sportowej (siłownie, fitness, taniec i joga, kręgle, bar/kawiarnia, szatnie), otwartych na boiska i zapewniających różnorodną zadaszoną przestrzeń publiczną. Zmagania sportowców będziemy obserwować w podcieniach na tle zielonych stoków Kopca Powstania Warszawskiego.

Należy do minimum ograniczyć inwestycje kubaturowe na niestabilnym podłożu jakim jest grunt (gruz) nasypowy. Budowanie parkingów podziemnych oraz budynków wielokondygnacyjnych czy basenów na gruzach jest nieuzasadnione funkcjonalnie i ekonomicznie.

III. Starorzecze (ZP-3)

(Nie)istniejące jezioro. Teren pomiędzy ulicą Czerniakowską a zachodnią granicą Parku wypełniało niegdyś długie, wąskie i chyba nienazwane jezioro. Aż do jego zasypania w latach 30. XX wieku, wraz z Portem i Jeziorkiem Czerniakowskim, stanowiło widoczny w krajobrazie relikt dawnego koryta Wisły. Obecnie w jego miejscu stoi m.in. szkoła podstawowa nr 190, a dwa pozostawione zbiorniki łączy pod ziemią skanalizowany Potok Czerniakowski. Wobec postępującej urbanizacji Łuku Siekierkowskiego oraz problemów z retencjonowaniem wody opadowej, najniżej położoną część Parku chcemy przeznaczyć na łąkę i otwarty zbiornik z systemem biologicznego oczyszczania wody (pochodzącej ze skanalizowanego potoku). Poza oczywistymi korzyściami ekologicznymi (m.in. retencja i spowolnienie odpływu wody deszczowej zwiększenie bioróżnorodności), zbiornik przywróci w krajobrazie nieistniejące jezioro oraz podniesie atrakcyjność Parku. Wschodnia część jeziora znajdująca się na gruntach prywatnych, może zostać rozbudowana o komercyjne kąpielisko w systemie ekologicznego stawu kąpielowego wraz z pawilonem z szatniami i gastronomią zlokalizowanym w obszarze ZP3.5.

Łąka. W czasie ulewnych deszczów dopuszczalne jest okresowe zalewanie łąki-polderu. Spacer po niej umożliwią wówczas wyniesione groble odtwarzające rolną parcelację gruntów. Na co dzień łąka będzie miejscem rekreacji, spacerów, kontaktu z naturą, wieczornych ognisk (w wyznaczonych miejscach). Sprzyjać im będzie gęsta sieć ścieżek spacerowych i charakterystyczne obiekty małej architektury - wieże będące połączeniem „ambony” widokowej ze stojakiem na siano. Łąka będzie regularnie koszona. Od południa groble doprowadzą spacerowiczów do ulicy Wojskowej Służby Kobiet i czterech pawilonów parkowych o funkcjach społecznych i komercyjnych (centrum lokalne, sklep i klub rowerowy, siłownia z klubem fitness oraz pawilon z salami zabaw dla dzieci). Funkcja każdego pawilonu ma swój odpowiednik w zagospodarowaniu pasa terenu przed budynkiem.

Na terenach prywatnych możliwe jest wybudowanie toru ziemnego typu dirt dla rowerów - obiekt ten może wspierać programowo i komercyjnie pawilon w obszarze ZP 3.3.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, poczta@ronet.pl