KONKURS REALIZACYJNY NA ZAGOSPODAROWANIE TERENÓW ZIELENI NAD KANAŁEM ŻERAŃSKIM
I nagroda

<<< powrót
  • topoScape Sp. z o.o.
  • Archigrest Sp. z o.o.
Skład zespołu:
  • topoScape:  
  • Justyna Dziedziejko  
  • Magdalena Wnęk  
  •  
  • archigrest:  
  • Maciej Kaufman  
  • Marcin Maraszek  
  •  
  • Hubert Trammer  
  • Natalia Trochonowicz  
  •  
  •  
  • http://toposcape.pl/  
  • http://archigrest.com/  
  •  

Przyszłość przeszłości.

Izabella Czartoryska, w założonym przez siebie parku romantycznym w Puławach, nad wejściem do Świątyni Sybilli umieściła napis „Przeszłość – Przyszłości”. Jej park, miał w zamyśle stanowić syntezę „dzikiej” przyrody oraz wznoszonych od postaw „antycznych” i „średniowiecznych” „ruin”. Architektura zaś stanowiła schronienie i tło dla zgromadzonej przez arystokratkę kolekcji pamiątek przeszłości. Być może Czartoryska i jej goście oglądali owe zbiory - relikty i „ruiny” - tak jak my widzimy dziś pozbawione funkcji i niezrozumiałe dla nas maszyny, rdzewiejące instalacje, opuszczone hale fabryczne, niszczejące silosy, czy porastające lasem składowiska gruzu. Nasz projekt jest próbą nowoczesnego spojrzenia na Żerań z jego XX-wiecznym przemysłowym dziedzictwem, przez sentymentalne okulary Czartoryskiej.

Park Żerański ma powstać dla wykorzystania walorów terenów nad wykopanym przez człowieka kanałem w miejscu niegdyś intensywnie wykorzystywanego, choć nigdy nie ukończonego portu, gdzie natura odzyskuje teren wcześniej zajęty przez człowieka. Chcemy, aby charakter parku zachował dla przyszłości różne elementy przeszłości, także tej niedawnej, które wyeksponowane w nowym kontekście, będą zaskakiwały odwiedzających.

Projekt powstał w oparciu o następujące założenia:
1. Podkreślenie procesu odzyskiwania terenu przez naturę. Wspieranie i moderowanie naturalnej sukcesji. Ograniczenie działań arbitralnie wnoszących nowy styl i nowe elementy;
2. Zachowanie istniejących siedlisk oraz wprowadzenie nowych nisz ekologicznych w sposób podążający za uwarunkowaniami poszczególnych fragmentów terenu;
3. Odniesienia do przemysłowego charakteru terenu – specyficznie: nieukończonego portu rzecznego oraz zakładów prefabrykacji budowlanej;
4. Zachowanie, wykorzystanie i częściowe przetworzenie pozostałości przeładowywanych tu elementów betonowych;
5. Przekształcenie nabrzeży Kanału Żerańskiego z wtórnym wykorzystaniem znajdujących się na miejscu elementów zagospodarowania terenu (np. nawierzchni, polerów);
6. Wykreowanie Parku na centralny punkt tożsamości nowej dzielnicy – tak jak to ma miejsce w przypadku wielu innych parków i dzielnic Warszawy
7. Wprowadzenie do architektury parkowej elementów (technologii, materiałów, form) kojarzonych z budownictwem uprzemysłowionym – głównej gałęzi przemysłu na tym odcinku Kanału Żerańskiego.

Lokalność w zgodzie z regionalnością

Tworząc Park Żerański chcemy pogodzić to, iż jest on potrzebny okolicznym mieszkańcom i ma służyć poprawie warunków ich życia z poszanowaniem dla walorów przyrodniczych, a także z tym, iż ze względu na położenie na szlaku Kanału Żerańskiego będzie on jednym z punktów na trasie wodnych, rowerowych i pieszych wędrówek nad Zalew Zegrzyński, czy też w codziennej drodze wielu mieszkańców północnej Warszawy z pracy do domu. Stąd też warto, aby był on odbierany przez użytkowników jako istotne i ważne miejsce, w którym warto się zatrzymać i z niego korzystać. Jednocześnie obecność przybyszów musi pozostać w symbiozie z użytkowaniem go przez społeczność lokalną.

Park Żerański – marka o bogatym kontekście

Dawna wieś Żerań dała swą nazwę Kanałowi Żerańskiemu, Portowi Żerańskiemu, Elektrociepłowni Żerań, produkowanym w zakładach Faelbet elementom budowlanym – blokowi żerańskiemu i płycie żerańskiej, a nawet słonej przekąsce - paluszkom żerańskim. Określeń typu „pochodzący z Żerania” powszechnie używano w odniesieniu do samochodów produkowanych w Fabryce Samochodów Osobowych. Istotnym elementem topograficznym jest węzeł komunikacyjny Żerań FSO, którego nazwa wciąż określa pętle i przystanki tramwajowe i autobusowe, pomimo tego, że Fabryka Samochodów Osobowych już nie istnieje, co pozwala stwierdzić, iż stało się to samodzielną nazwą geograficzną. Wobec tak silnego kontekstu warto, aby Park Żerański wytworzył własne skojarzenia – nie tylko jako rozpoznawalne miejsce ale też poprzez odniesienia do nazwy w architekturze (forma prefabrykatów) i małej architekturze (ławki-litery), czy lokalnej toponimii (pawilon gastronomiczny ŻER).

Tożsamość miejsca. Miejsce tożsamości

Projekt opieramy na wartościach budowanych w oparciu o podkreślenie, a w części także interpretowanie na nowo elementów tworzących tożsamość miejsca i wydobywaniu pozytywnych treści z wszelkich jego aspektów.
Decyzja o utworzeniu Parku Żerańskiego stanowi naturalną odpowiedź na potrzebę wzbogacenia od lat intensywnie rozwijającego się obszaru dzielnicy administracyjnej Białołęka o wysokiej jakości tereny zieleni publicznej, a także wykorzystania walorów terenów nadwodnych do rekreacji na łonie natury i stworzenie większego systemu powiązanego z zielenią wzdłuż wału wiślanego, nadwiślańskimi łęgami, lasami na północy Białołęki i dalej Zalewem Zegrzyńskim.

Kanał Żerański jest połączeniem Warszawy z Zalewem Zegrzyńskim, ale szerzej dla osób związanych z rekreacją wodną jest częścią drogi na Mazury, zaś jeszcze szerzej stanowi część, funkcjonującego w bardzo ograniczonym zakresie, ale istniejącego szerzej we wspomnieniach, marzeniach i planach systemu żeglugi śródlądowej. Kanał Żerański stanowi kręgosłup korytarza przyrodniczego, a sama decyzja o założeniu Parku Żerańskiego jest tego konsekwencją.

Port Żerański, którego budowę rozpoczęto w 1919 roku, a rok później przerwano by wrócić do niej po II Wojnie Światowej i oddać go do użytku w 1963 roku, stanowi wspomnienie czasów gdy żegluga śródlądowa odgrywała większą niż dziś rolę. Odbywał się na jego terenie przeładunek żwiru, piasku i kruszyw na potrzeby Fabryki Elementów Budowlanych Faelbet1. Ponadto miał tu miejsce przeładunek na barki, odrzuconych przez kontrolę jakości, prefabrykatów produkowanych przez Faelbet, oraz Fabrykę Domów na Tarchominie, a także gruzu będącego odpadem z produkcji. Były one następnie wykorzystywanie przy umacnianiu brzegów Wisły. Część z tych elementów betonowych pozostała na obszarze przeznaczonym na Park Żerański do dziś tworząc w północnej części przyszłego Parku Żerańskiego pryzmy, w które wkracza natura.

Południowa część przyszłego Parku Żerańskiego, gdzie drzewa po osiągnięciu pewnej wysokości obumierają i tracą stateczność („kładą się”), jest noclegowiskiem dużego zgrupowania krukowatych. Pozwala to podejrzewać, że zły stan drzew jest pochodną ornitogenicznego charakteru gleby, to znaczy nadmiernego wzbogacenia wierzchnich poziomów gleby w azot i fosfor pochodzących z zanieczyszczenia odchodami ptaków, co skutkuje jej zakwaszeniem.

Kształtując przyszłość tego miejsca chcemy odnieść się do różnych aspektów jego przeszłości, w tym do ważnego dla tożsamości miejsca etapu industrialnego i kolejnego etapu – odzyskiwanie miejsca przez naturę. Wprowadzając w krajobraz wielkoformatowe elementy architektoniczne o wykończeniu z fakturą głęboko płukanego betonu (z odsłoniętym kruszywem) przywołujemy pierwotny wygląd „wielkiej płyty” - jakości, która w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci niemal całkowicie zniknęła z krajobrazu.

Tożsamość Warszawy i wielu jej dzielnic współtworzy szereg parków (między innymi Łazienki Królewskie, Ogród Saski, Park Skaryszewski, Park Praski, Pole Mokotowskie, Park Szczęśliwicki, Park Moczydło). Każdy z nich ma swój własny charakter, który czerpie z tożsamości miejsca w którym się znajduje i tę tożsamość współtworzy. Stąd też warto aby Park Żerański wpisał się w tę tradycję.

Odzyskiwanie miejsca przez naturę

Już dzisiejszy kształt miejsca jest w znaczącym stopniu efektem sukcesji naturalnej, czyli odzyskiwania przez przyrodę miejsc, w których człowiek ograniczył swoją działalność. Pragniemy wesprzeć ten proces, przede wszystkim poprzez przekształcenie nabrzeża Kanału Żerańskiego. Proponujemy zastąpienie części zwartych płytowych umocnień nabrzeża, umocnieniem z gabionów wypełnionych gruzem z rozbiórki nabrzeża, z zapewnieniem między gabionami miejsca na wegetację roślin nadwodnych sprzyjających umocnieniu brzegów, co będzie także sprzyjało zamieszkiwaniu tam ptaków i płazów. Do części gabionów proponujemy wprowadzenie warstwy wegetacyjnej.

Wprowadzona na nabrzeże kanału roślinność będzie cyklicznie koszona i wykorzystywana do budowania z wikliny, a także jako wymienny wsad do metalowych obejm tworzących siedziska w południowej części parku.

Cześć z betonowych nabrzeży proponujemy zachować, ale z wprowadzaniem perforacji, która pozwoli poprzerastać je roślinności.

Pragniemy także umożliwić dalsze odzyskiwanie przez naturę terenów w północnej części Parku Żerańskiego gdzie pozostał gruz z elementów betonowych i wykorzystać ten proces w kształtowaniu tej części parku.

Zestaw charakterów miejsc.

Odmienność fragmentów przestrzeni wchodzących w skład terenu przeznaczonego na Park Żerański wykorzystujemy w projekcie by zakorzenić jego charakter w tożsamości miejsca.

W północnej części ważną rolę mają odgrywać pozostałości elementów betonowych i proces przenikania ich przez roślinność.

Zamierające drzewa w południowej części parku, pozostaną na terenie ze względów ekologicznych jako siedlisko wielu gatunków owadów („hotele dla pszczół”) i innych drobnych zwierząt oraz grzybów. Usunięte zostaną jedynie drzewa stanowiące zagrożenie dla bezpieczeństwa ludzi i innych drzew. Przewidujemy w tej przestrzeni wprowadzenie nasadzeń z głogu, osiki, grabów i dębów, a także wzbogacenie runa, oraz wprowadzenie płotków dla zwierząt. Wszystko to ma na celu zmianę sytuacji zdominowania tego obszaru przez nocujące tu ptaki krukowate co skutkuje zanieczyszczeniem gleby przez szkodliwy dla roślinności azot z ich odchodów.

Różnorodne części parku ma spajać użycie powtarzalnych elementów – prefabrykatów będących budulcem dla pawilonów, oraz indywidualnie projektowanych mebli o kształcie liter sprzyjających siedzeniu w sposób dospołeczny.

Relacja z wodą i dostępność szlaków

Istotnym działaniem na rzecz pogodzenia ponadlokalnej atrakcyjności parku z zapewnieniem dobrych warunków życia okolicznych mieszkańców jest skierowanie przybyszów z zewnątrz nad wodę. Służyć temu ma dogodne ukształtowanie szlaku nadwodnego, który zaprojektowaliśmy w dużej części jako obniżony. Zejścia na niego proponujemy zarówno w formie schodów, pochylni na kładkach o spadku 5%, oraz dodatkowej równoległej do kanału drogi o nachyleniu 10% pozwalającej na przebycie drogi po linii prostej.

Wzdłuż wody proponujemy szereg pomostów o różnych rozmiarach tworzących dogodne warunki do przebywania indywidualnie przez wędkarzy, a także mniejszych i większych grup ludzi. Poprawią się warunki wędkowania w ciszy, ale także powstanie możliwość pikników na pomostach, czy cumowania łodzi. Część nabrzeża proponujemy ukształtować w formie trybun umożliwiających obserwację organizowanych tu czasem zawodów, zaś na co dzień dać możliwość kolejnego sposobu kontaktu z wodą.
W centralnej części parku proponujemy urządzenie wodnego placu zabaw ze śrubami Archimedesa czerpiącymi wodę z kanału. Powyżej umieściliśmy pluskawisko z mechanicznie sterowanymi atrakcjami wodnymi, które będzie powiązane ze strefą roślinności bagiennej.

Złożona geometria budowli

Przewidziane w założeniach konkursu elementy kubaturowe, wykorzystujemy dla wzbogacenia charakteru i nastroju miejsc ich lokalizacji, całego parku, dzielnicy, a nawet doświadczenia drogi przebywanej przez osoby przechodzące, przepływające czy przejeżdżające obok. Realizując idee określoną przez Christophera Alexandra (we wzorcu „budynek złożony”), nie tylko proponowane budynki, ale także inne budowle staramy się kształtować, jako zespoły mniejszych struktur, czy też budowle złożone z rozpoznawalnych części. Przestrzeń pawilonów integruje się i przenika z przestrzenią parku poprzez otwarte przestrzenie „pomiędzy”: dziedzińce z ogrodami, tarasy, pergole.

Konstrukcja pawilonów stanowi niezwykle prosty system konstrukcyjny złożony z wolnostojących prefabrykatów połączonych belkami z drewna lub drewna klejonego. Prefabrykaty wykończone charakterystycznym żwirem, będą przywoływać doświadczenia spotkania na nowo z fakturą, która była powszechna w warszawskich osiedlach z wielkiej płyty, a przez lata znikła pod warstwami ocieplenia i tynku. Rozmieszczenie prefabrykatów konstruujących pawilony nawiązuje do „falującego” wzoru kotki betonowej stanowionej obecnie umocnienie brzegu Kanału Żerańskiego. Złożone w różny sposób powtarzalne elementy składowe mają sprawić, iż poszczególne pawilony będą indywidualnie kształtowanymi formami należącymi do jednej rodziny.

W konstrukcji prefabrykatów znajdą się gniazda do oparcia drewnianych belek stropowych. Te same prefabrykaty wykorzystywane będą jako elementy wolnostojące. Wówczas otwory montażowe podobnie do otworów w elementach attykowych wielkiej płyty służyć mogą ptakom do gniazdowania.

Wieża Wodna

Wieża widokowa znajdująca się na osi Portu swoją formą wysokiego betonowego walca przywodzi na myśl liczne w okolicy przemysłowe silosy (zbiorniki na materiały sypkie) czy wieże wodne (wieże ciśnień). Z galerii widokowej Wieży zobaczymy nie tylko życie Parku i Portu czy odległy Pałac Kultury, ale także – jeśli podniesiemy wzrok - niebo, rośliny i ptaki. W wysokiej ażurowej attyce Wieży, ponad głowami odwiedzających, znajdzie się okulus (okrągły niezamykany otwór w dachu) otoczony po obwodzie spiralną donicą z roślinami takimi jak paprocie, bluszcze, bodziszki, mchy i trzmieliny oraz gatunki ruderalne i pionierskie. Rośliny kadrują widok na niebo oraz tworzą wewnątrz wilgotny mikroklimat retencjonując wodę deszczową (przy udziale dodatkowego nawadniania wodami Kanału z wykorzystaniem energii odnawialnych). Pełnią także pewną funkcję przyrodoznawczą – jako żywe laboratorium sukcesji naturalnej – oraz przyrodniczą jako siedlisko ptaków i owadów znajdujące się poza zasięgiem ludzi i zwierząt domowych.

Za optymalną lokalizację Wieża Wodnej uważamy nurt Kanału Żerańskiego, ale może ona również stanąć na jego brzegu. Dla zapewniania dostępności wieży dla osób niepełnosprawnych i osób z dziećmi w wózkach, pomiędzy Wieżą a ulicą Płochocińską znajdzie się wielopoziomowa pochylnia o lekkiej konstrukcji, będąca tłem dla wieży i wydzieląca wąski ciąg spacerowy oraz plażę miejską od intensywnego ruchu ulicy Płochocińskiej. Chodnik uliczny zostanie wyniesiony metr powyżej jezdni (zgodnie z sugestiami Christophera Alexandra - „Podwyższony chodnik”).

Zespół hali sportowej jako brama

Na styku Parku Żerańskiego, południowego krańca zabudowy mieszkaniowej, oraz ulicy Modlińskiej jest przewidziana lokalizacja zespół hali sportowej ze schroniskiem młodzieżowym i innymi funkcjami towarzyszącymi. Proponujemy rozdzielenie zespołu na dwie bryły połączone łącznikiem. Wzbogaci to przewidziany przed halą plac, a także wytworzy bramę do parku kierującą ludzi w sposób ożywiający południowo-zachodni kraniec parku. Będzie to dogodna droga między innymi dla przekraczających pieszo Kanał Żerański mostem ulicy Modlińskiej i chcących po jej północnej stronie podążać nie wzdłuż ulicy, lecz przez park. Proponowane przez nas ukształtowanie zespołu hali wraz z zagospodarowaniem jej otocznia, pozwoli wyizolować akustycznie przestrzeń dla aktywności rolkowych i carverwave oraz wybiegu dla psów od położonej w sąsiedztwie zabudowy mieszkaniowej.

Rozłożenie funkcji korzystające z walorów miejsca i wzbogacające jego walory

Południowo-zachodni kraniec Parku Żerańskiego, położony przy ulicy Modlińskiej z mostem nad Kanałem Żerańskim i z przystankiem autobusowym oraz przyszłym zespole hali sportowej z miejscami parkingowymi, jest jedną z części parku łatwiej dostępnych dla osób przybywających z poza bezpośredniego sąsiedztwa, a jednocześnie potencjalnie mniej od innych przyciągających okolicznych mieszkańców. Dlatego lokalizujemy tu funkcję odpowiadające na specyficzne potrzeby określonych użytkowników. W nawiązaniu do planowanego zespołu hali sportowej i przyległej do niej przestrzeni aktywności rolkowych i carverwave, wyznaczoną tu lokalizację pawilonu przeznaczamy na pawilon sportowy z siłownią dla przygotowania do treningu wioślarskiego i salą wielofunkcyjną umożliwiającą trening jogi i inne aktywności (pawilon wielofunkcyjny 3 według warunków konkursu). Projektujemy w tej części parku także lokalizację przestrzeni do korzystania przez osoby z psami. Szereg aktywności zlokalizowanych w leśnym otoczeniu tej części parku, ma szansę ją ożywić i funkcjonować bezkolizyjnie od pozostałych części. Wzdłuż wału ulicy Modlińskiej lokalizujemy pas wzmocnionego trawnika, w sporadycznych sytuacjach tego wymagających udostępniany jako miejsce parkowania.

Pierwszy od południa pawilon przy jednej z przyszłych kładek nad Kanałem Żerańskim mieści hangar na łodzie sportowe oraz zaplecze sanitarne dla wioślarzy z pomieszczeniem strażnika. W otoczeniu budynku znajduje się wydzielone miejsce do suszenia sprzętu a przed wrotami miejsce do wystawiania łodzi.

Pomiędzy pierwszą od południa kładką, a ciągiem pieszo rowerowym z kładką na przedłużeniu ulicy Kowalczyka, lokalizujemy nad wodą od południa trybuny i metą zawodów wioślarskich na 1000 metrów, zaś dalej boisko dla siatkówki plażowej. Nieco dalej na północ pośród leśnego drzewostanu wyznaczamy polanę piknikową, zaś między nią, a przedłużeniem ulicy Kowalczyka plac z zabaw z miejscem do organizacji warsztatów budowania z wikliny zmiennych elementów wyposażenia parku. Przedłużenie ulicy Kowalczyka zgodnie z sugestiami z warsztatów, oraz z warunków konkursu przewidujemy jako pieszo-rowerowe. To miejsce ma potencjał stania się centralnym i najbardziej uczęszczanym punktem parku. Wyznaczone obok miejsce lokalizacji pawilonu przeznaczamy na dodatkowy pawilon gastronomiczny z salą wielofunkcyjną. Dla uczynienia go integralną częścią dostępnego dla wszystkich otoczenia wkomponowujemy go w pluskawisko. W sąsiedztwie ciągu projektujemy tu także zadaszony parking dla rowerów, który może być przekształcany w zadaszony targ śniadaniowy.

Dalej na północ lokalizujemy plac zabaw o charakterze leśnym z wykorzystanie pni drzew i mostków. Od strony wody powiązany z trybunami, pomostami i metą zawodów wioślarskich na 500 metrów. Miejsce lokalizacji pawilonu na północnym zamknięciu tego terenu, w sąsiedztwie zabudowy mieszkaniowej dochodzącej blisko kanału wykorzystujemy dla Miejsca Aktywności Lokalnej (pawilon wielofunkcyjny 2 według warunków konkursu). Dla nadanie temu miejscu lokalnego charakteru, a jednocześnie dla zwiększenia wykorzystania przez ludzi nadbrzeży proponujemy rezygnację z przewidzianej obok kładki, która miałaby z drugiej strony kanału trafiać na ten sam cypel co kolejna kładka dalej na północ.

Należący do obszaru opracowania studialnego teren 5.3US(UO) proponujemy odmniennie od założeń wyjściowych do konkursu, ale zgodnie z planem miejscowym przeznaczyć na przedszkole. Ze względu na godziny funkcjonowania przedszkoli funkcja ta znacząco ożywiłaby teren w pierwszej połowie dnia i popołudniami w dni robocze. Poza godzinami i dniami podstawowego funkcjonowania przedszkola jego teren mógłby być udostępniany do innego wykorzystania.

Jednocześnie przewidziane w założeniach konkursowych do zlokalizowania w tym terenie stoły do ping ponga, siłownię plenerową, mini boiska, piłkarzyki i miejsca do siedzenie w układzie dospołecznym proponujemy zlokalizować w północnej części terenu 5.4ZP w sąsiedztwie najbardziej na północ położonej z przewidzianych planem kładek, a także najbardziej na północ wyznaczonej z pięciu możliwych lokalizacji pawilonów. Przeniesienie w to miejsce owych urządzeń czyni je częścią realizacyjnego obszaru konkursu i zwiększa szansę na to, iż powstaną one jednocześnie z resztą parku. Proponowana lokalizacja na obszarze gdzie znajdują się przeniknięte roślinnością pozostałości elementów betonowych dodatkowo pozwoli na powiązanie tych urządzeń z przestrzenią fit parkour. W efekcie wytworzy się fragment parku atrakcyjny dla młodzieży. To wszystko pozwoli na wykorzystanie potencjału i ożywienie północnej części parku, nieco oddzielonej od reszty a więc wymagającej dodatkowych zachęt do przebywania w niej. Jednym z elementów wpisanych w przyrodniczy koncept parku będzie w tej jego części miejsce kompostowania odpadów roślinnych. Mogące służyć także jako narzędzie edukacji przyrodniczej. Przyciągnięciu w tę część parku różnych grup użytkowników mają służyć piaskowy place zabaw, pomost dla kajaków, startowy pomost sędziowski zawodów wioślarskich, oraz wieża widokowa stanowiąca północny punkt kulminacyjny Parku Żerańskiego.

Na potrzeby wykonania projektu korzystaliśmy z ortofotomapy udostępnionej przez Biuro Geodezji Katastru Urzędu m.st. Warszawy. Mapa została pobrana ze strony internetowej w lutym 2019 roku i przetworzona jako podstawa zobrazowania propozycji projektowej.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, poczta@ronet.pl