Konkurs na opracowanie koncepcji funkcjonalno-przestrzennej Placu Centralnego w Warszawie
Projekt nieklasyfikowany

<<< powrót
  • Jan Kocieniewski, Wojciech Kawalec, Adriana Baryżewska, Agnieszka Polak, Miłosz Zieliński
Skład zespołu:
  • mgr inż. arch. kraj.Jan Kocieniewski  
  • mgr inż. arch., arch. kraj. Wojciech Kawalec  
  • mgr inż. arch. kraj. Adriana Baryżewska  
  • mgr inż. arch. kraj. Agnieszka Polak  
  • dr inż. arch., arch. kraj. Miłosz Zieliński  
  •  

I. Zwięzły opis koncepcji architektonicznej

Nazwa projektu.


Atrium XXI – nazwa projektu nawiązuje do archetypu wielofunkcyjnej przestrzeni zorganizowanej w dawnym domu rzymskim. Koncepcja zakłada przetransponowanie antycznego atrium na współczesne atrium miejskie, Atrium XXI – funkcjonalnego zaplecza dla wielkoskalowych obiektów o funkcjach usługowych. Nazwa projektu zrodziła się poprzez odnalezienie w niniejszej koncepcji wielu analogii do antycznego atrium takich jak narys placu, retencja wody (impluvium), okalające plac dachy (compluvium), pobliski park, który można odnieść do hortus lub peristilium.

Zasada funkcjonalno-przestrzenna placu.

Główna idea opiera się na uformowaniu placu jako płaskiej wolnej przestrzeni i wyposażeniu jej w mobilne elementy – przesuwne platformy, które stanowią zmienną scenerię placu.

Elementy te poruszane są za pomocą przekładni ślimakowej i umożliwiają bezpieczne przemieszczanie platform w kierunku północ-południe. Platformy są mobilnymi gazonami na zieleń, miejscami do siedzenia oraz formami przepierzania placu w zależności od różnych potrzeb. Łagodzą wielką skalę Placu, gdyż tworzą mniejsze wnętrza architektoniczno-krajobrazowe. Przesunięcie wszystkich platform na południowy skraj Placu pozwala uzyskać „wielki plac” – miejsce dla imprez masowych. Użytkownicy mogą skorzystać z kilku przygotowanych scenariuszy ustawienia platform. Poza „wielkim placem” innym podstawowym układem jest prezentowany na rzucie całości „układ symetryczny” – jego cechą jest zmniejszenie skali placu i wytworzenie dwóch „alej” przy obu dłuższych pierzejach Placu. Innym istotnym układem jest „dzień targowy” dogodny dla organizowania ulicznego targowiska. „Zagajnik” to możliwość utworzenia w centralnej części placu mini parku, czyli znacznego zredukowania efektu wielkiej skali i uzyskania dwóch długich placów przy pierzejach. Z kolei „pięć placów” pozwala na zorganizowanie bardziej kameralnych wnętrz dla np. organizacji kilku mniejszych wydarzeń. „Układ swobodny” to codzienny tryb, w którym platformy zmieniają swoje położenie zgodnie z wolą użytkowników.

Mobilne wyposażenie placu stanowi o jego elastyczności programowej i daje możliwość przeobrażania zależnie od aktualnych potrzeb, np. “twarzą do słońca”, ukrycia w cieniu, kameralnych miejsc spotkań, wielkiej areny zbiorowej imprezy lub sceny dla sztuki ale przede wszystkim dla wydarzeń nieprogramowanych na etapie prac projektowych.

Elementy stałe zagospodarowania

Nawierzchnia – Plac pokryto kamieniem naturalnym w odcieniach szarości, o grubości 10 cm, układanymi w technologii szczelnej na płycie żelbetowej. Odwodnienie szczelinowe zintegrowane z systemem retencjonowania wody (impluvium) w przestrzeniach kasetonowych stropu garażu podziemnego.

Sadzawka posadzkowa – Duża reprezentacyjna powierzchnia z filmem wodnym, tworząca odbicie sylwety PKiN. W nawierzchni placu zastosowano także dysze wodotrysków do czasowych fontann posadzkowych oraz dysze szczelinowe dla kurtyn wodnych (zamgławiacze).

Zielona wstęga – równoległa do południowej pierzei Placu wstęga trawy o szerokości 10.5m z przejściami z płyt kamiennych przerastanych trawą. Akcent zielony placu. Przy okalaniu jej przez platformy tworzy rodzaj „alei parkowej”.

Dwa duże drzewa – Platany jako żywe altany na placu wejściowym do PKiN.

Rzygacze (gargulio) – rura spustowa połączona z systemem odwodnienia dachów okolicznych budynków.

Poidełka – „Grube Kaśki” zgodnie z wyborem w konkursie.

Elementy ruchome zagospodarowania

Platformy – wykonane w konstrukcji stalowej, na zasadzie „wagonu kolejowego”, z okładziną z drewna naturalnego. Mechanizm przesuwu platform – korba z przekładnią ślimakową, zapewnia bezpieczne powolne poruszanie elementów po szynach. System wyposażony w zabezpieczenie przeciwko dobijaniu platform (bufory ukryte pod szyną) oraz blokadę ruchu w strefie cokołu (zabezpieczenie przed siłami miażdżącymi i ścinającymi).
Fotele – ażurowe lekkie, łatwe w przemieszczaniu fotele przewidziane do przesuwania w dogodne dla użytkownika miejsca. Uzupełniają system platform.

Przeszłość w Atrium XXI

Mimo swojego współczesnego wyrazu, projekt pozwala na delikatne zerknięcie w przeszłość. Jest także swego rodzaju pretekstem do refleksji nad nie tak odległą historią miejsca w kontekście kultury klasycznej, którą plac centralny jest tak mocno określony (pokazuje to schemat przywołując plan domu rzymskiego). W nawierzchni placu niepozornie rysują się linie subtelnie ukazujące przebieg dawnych ulic oraz muru getta. Godne pochwały i zauważenia jest delikatne zaznaczenie ich przebiegu w wyrazie przestrzennym nowo projektowanych budynków jednak dopiero w połączeniu z wzorem nawierzchni pozwalają „niewtajemniczonemu użytkownikowi” na właściwą ich interpretację. Poza wartością upamiętnienia ma to także walor edukacyjny.

Pozostawiono aktualną formę oznaczenia i upamiętnienia przebiegu muru getta. Dodatkiem jest zastosowanie ciemniejszej w tonie nawierzchni po stronie getta.

Trybuna honorowa – miejsce w przeszłości zarezerwowane dla nielicznych, podkreślające dystans między władzą a ludem, w niniejszej koncepcji staje się miejscem niemal kultowym. Przesunięta na skraj Placu (przy ul. Marszałkowskiej) i obrócona wokół własnej osi o 180˚ jest nowym punktem widokowym na PKiN wraz z poprzedzającym go Placem. Przez delikatne wyniesienie ponad poziom terenu stanowi znakomite miejsce do obserwacji życia na Placu oraz wykonania „pocztówkowej” pamiątkowej fotografii. Jest to element budujący rozpoznawalność i tożsamość miejsca.

II. Wnioski z analizy uwarunkowań

Plac w relacji do przestrzeni publicznych miasta


Przedmiotowy Plac, choć z nazwy „centralny”, znajduje się na “marginesie” głównych przestrzeni publicznych. Gdyby nie istotne na mapie miasta obiekty (w szczególności PKiN, jako miejsce pracy i atrakcja turystyczna) nie byłoby pretekstu by go odwiedzić. Dodatkowo analizowany obszar wykazuje znaczące braki w sieci przestrzeni publicznych. Plac Centralny mający potencjał by być zwornikiem w urbanistycznej strukturze miasta, pozbawiony jest atrakcyjnych – z punktu widzenia pieszego użytkownika miasta – powiązań z głównymi przestrzeniami publicznymi.

Zapisy zawarte w MPZP skłaniają ku wnioskowi, iż główny ruch podróżnych (użytkowników kolei oraz metra) w sensie tranzytowym, odbywał się będzie pod poziomem terenu z pominięciem Placu Centralnego. Jego codziennymi użytkownikami będą w pierwszej kolejności pracownicy instytucji zlokalizowanych w PKiN, okolicznej zabudowy usługowej (zarówno istniejącej jak i projektowanej), mieszkańcy Śródmieścia oraz turyści.

Lokalizacja wielostanowiskowego parkingu podziemnego choć, z jednej strony uzasadniona to jednak może stanowić zachętę dla pracowników do korzystania z samochodów osobowych.

W takiej sytuacji Plac jest jedynie trasą dotarcia do samochodu, a nie miejscem docelowym.

Funkcja Placu

Tranzytowy transport pieszy w sąsiedztwie placu ma charakter obwodowy. Użytkownicy zmierzający „do” oraz „z” punktów węzłowych (np. przesiadający się) nie są zainteresowani odwiedzeniem placu. Plac stanowi przestrzeń tranzytową dla użytkowników transportu zbiorowego zmierzających do PKiN oraz okolicznych budynków, a także użytkowników parkingu podziemnego. Oznacza to, że plac, mimo dużej skali, może mieć charakter bardziej „wewnętrzny”/”kameralny”(uwolniony z tranzytu). Bezpośrednia bliskość jednego z symboli Warszawy (PKiN), oraz planowanych nowych instytucji kulturalnych zobowiązuje do nadania reprezentacyjnego i „placowego” (miejskiego) charakteru. Zaletą i dodatkowym argumentem przemawiającym za takim charakterem jest bezpośrednia bliskość Parku Świętokrzyskiego. Dzięki niej Plac może mieć reprezentacyjny, “placowy” charakter a zieleń stanowić w nim element uzupełniający.

Należy więc założyć, że główną funkcją placu będzie służebność względem sąsiadujących obiektów, pełnienie roli reprezentacyjnego w wyrazie zaplecza zewnętrznego dla pracowników i użytkowników okolicznych instytucji, turystów i mieszkańców Śródmieścia.

Wydaje się także, że Plac wraz z okrojeniem powierzchni (względem Placu Defilad) straci na znaczeniu jako lokalizacja imprez masowych o największej liczbie uczestników, jak np. Strefa Kibica. Pozostanie jednak dogodną przestrzenią dla zorganizowania masowych imprez tupu zabawy sylwestrowe, okolicznościowe festyny, a nawet organizacji kilku mniejszych imprez równocześnie np. targi świąteczne i wspólne kolędowanie itp.

Skala

Pierwotna wielkość Placu Defilad, jako przedpola ekspozycyjnego dla PKiN, dostosowana była do jego skali. Odpowiadała jej także oryginalna funkcja (oddana również w nazwie). Znaczące ograniczenie powierzchni Placu (w istocie stworzenie nowego wnętrza urbanistycznego) do znacznie mniejszego gabarytu wpłynie na percepcję PKiN, zwłaszcza z najbliższych płaszczyzn widokowych jakimi są okoliczne ulice.

Pałac w wielu ujęciach, jak np. z zachodniego chodnika ul. Marszałkowskiej przestanie być elementem dominującym (choć pozostanie dominantą sensu largo). Wpłynie to także na samo wnętrze placowe. Plac o zmniejszonej skali, mimo iż dalej pozostanie przestrzenią o znacznych wymiarach, zyska proporcjonalnie mocniejszą w odbiorze dominantę w postaci PKiN. Dlatego niezwykle istotne jest zwrócenie uwagi na poszukiwanie skali człowieka i atrakcyjnych dla niego miejsc.

III. Główne założenia – kierunki działań

W oparciu o wnioski opracowano główne założenia projektu:

Stworzenie rozpoznawalności
Nadanie placowi formy w powiązaniu z funkcją by zaistniał w świadomości społecznej jako oryginalny byt o własnej jasno zdefiniowanej tożsamości.

Placowy charakter
Ukształtowanie przestrzeni o miejskim, metropolitalnym nacechowaniu z zielenią uzupełniającą.

Elastyczność funkcjonalna
Zdefiniowanie sposobu funkcjonowania placu tak by dawał możliwość ciągłego wykorzystania zależnie od potrzeb społecznych.

Poszukiwanie skali człowieka
Złagodzenie efektu pustki na wielkim placu poprzez dodanie elementów wydzielających w granicach wnętrza urbanistycznego mniejsze wnętrza architektoniczno-krajobrazowe.

Ekologia człowieka
Polepszanie mikroklimatu, osłabienie efektu „wyspy ciepła”

Dialog z przeszłością również w zakresie urbanistycznej typologii.

IV. Idea

Niezależnie od pozostałych czynników, Plac centralny najmocniej określony będzie poprzez PKiN. Nie zważając na jego propagandowe znaczenie, w niniejszej koncepcji postanowiono skupić się na Kulturze i Nauce. Wyposażenie Placu dosłownie i w przenośni podnosi kilka istotnych z punktu widzenia kultury i nauki aspektów naszej cywilizacji takich jak: drzewo, koło, kolej, gry, spory, wojny, jak też zmienność, mobilność oraz współpraca. Rozplanowanie elementów, forma jaką przybierają oraz funkcja pozostają w zgodzie z tradycją miejsca. Wnętrze placu to płaska przestrzeń na której ustawiono na wzór pionków szachowych 32 drzewa. To nie tylko przywołanie jednej z najpopularniejszych gier w historii ludzkiej cywilizacji ale również pewnego rodzaju przenośnia ilustrująca idee wolnościowe ścierające się w boju dziejów z ideologiami totalitarnymi.

Efektem tej „polemiki” były: śmierć obywateli polskich podczas drugiej wojny światowej, zburzenie Warszawy, jak również decyzje o budowie PKiN. Każde z drzew zostało wyposażone w miejsce odpoczynku, spotkania (drewniany podest, schody). Drzewa wraz z obudową posadowione zostały na ruchomych platformach. Platformy przemieszczają się po placu zgodnie z pierwotnie zakładanym kierunkiem defilad. W ten sposób Plac Centralny zyskał nową scenografię. To co zaproponowano nie jest już bezduszną emanacją siły totalitarnej – ruch platform z drzewami to BALET ZIELONYCH OLBRZYMÓW. W ten sposób użytkownicy placu mogą powodować zmianę scenerii/krajobrazu Placu Centralnego w skali makro wnętrza.

W skali makro:

W zależności od potrzeb plac może być ramowany dwiema alejami lub stworzyć cztery rzędy na potrzeby targów lub kiermaszów. Kiedy teatr wystawi sztukę część platform będzie stanowiła przedłużenie widowni. Poszczególne platformy niczym puzzle zostały wyposażone w taką formę, że w określonym układzie tworzą nowej jakości mikro wnętrza. Ta właściwość dotyczy każdej platformy z osobna jak i grup platform znajdujących się w sąsiednich wnętrzach. W ten sposób zyskujemy możliwość kształtowania krajobrazu placu pod kątem konkretnych wydarzeń:
• lokalnych (program będzie dotyczył instytucji tworzących pierzeje placu i znajdujących się w najbliższym sąsiedztwie)
• miejskich
• ogólnopolskich

W skali mikro:

Każde drzewo, samo w sobie jest wydarzeniem, w którym każdy użytkownik placu chętnie bierze udział. Ten podstawowy, żywy i co ciekawe mobilny element wystroju placu a w zasadzie stosunek do niego w kulturze – jest wspólnym mianownikiem wszystkich użytkowników placu. W pobliżu zieleni lubią przebywać zarówno kobiety jak i mężczyźni, jest pretekstem do odpoczynku/rekreacji dla seniorów, dzieci i niepełnosprawnych. W upalne dni w cieniu jednego drzewa znajdą takie samo wytchnienie uczestnicy dwóch kontrmanifestacji. Drzewo od zawsze towarzyszy nam w krajobrazie a jego aspekt integracyjny jest nie do przecenienia.

Nie zależnie od skali:

Mobilna platforma naturalnie może stanowić punkt zaczepienia dla dodatkowych czasowych urządzeń placu takich jak: ekrany multimedialne, ekspozycja grafiki płaskiej, dodatkowe oświetlenie, flagi i itp.

V. „Forma otwarta” vs placemaking

Można więc powiedzieć, że koncepcja bazuje na teorii „formy otwartej”, wedle której to użytkownik stwarza, a jego osobowość, obecność i aktywność dopełnia dzieło. Użytkownik ma pełną możliwość do modyfikowania i swobodnego aranżowania przestrzeni w zależności od aktualnej potrzeby. Osiągnięto to pozostawiając płaszczyznę poziomą Placu wolną niczym pustą kartkę, na której kreśli się coraz to nowe wydarzenia.

Z drugiej strony koncepcja stwarza ramy dla powyższych działań. Wyposaża plac w stałe elementy wzmacniające funkcjonalność i atrakcyjność placu. Są nimi m.in. urządzenia wodne ,w tym także impluvium czyli retencja wody opadowej. Urządzenia wodne poza swoim utylitarnym znaczeniem (łagodzenie klimatu podczas wysokich temperatur) pełnią także rolę kompozycyjne i ludyczne. Pozwalają na zabawę dzieci oraz dorosłych. Zachęcają do przysunięcia platformy i stworzenia w oparciu o źródełko wody przyjemnego mikro-wnętrza.

Można więc stwierdzić, iż projekt jest połączeniem niedookreślonej odgórnie formy otwartej z tworzącym ramy do działania podejściem „placemakingowym”.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, ronet@ronet.pl