Konkurs na opracowanie koncepcji architektonicznej rewaloryzacji i zmiany sposobu użytkowania Domu Zdrojowego w Gdańsku – Brzeźnie przy ul. Zdrojowej 2 na centrum edukacji ekologicznej, wraz z zagospodarowaniem otoczenia budynku.
I nagroda

<<< powrót
  • Adam Specht Architekt
  • Arkon Atelier sp. z o.o.
Skład zespołu:

Informacja historyczna i stan istniejący obiektu, przesłanki do projektowania

Dom Zdrojowy


Dom Zdrojowy (niem. Kurhaus) w Brzeźnie jest położony na działce nr 86/2 przy ul. Zdrojowej 2 w Gdańsku w dzielnicy Brzeźno, ok. 100 m od plaży nad Zatoką Gdańską.

Obecny budynek, przeznaczony dla gości kąpieliska w Brzeźnie, które istniało od początku XIX w. i prawdopodobnie było pierwszym kąpieliskiem morskim nad Zatoką Gdańską, został zbudowany 1893 r. po pożarze, w którym spłonął stojący w tym miejscu od 1838 r. wcześniejszy dom zdrojowy.

Obecny obiekt wzniesiono w formie symetrycznie rozplanowanego pawilonu w postaci trzykondygnacyjnej (licząc wraz poddaszem) wystawnej części środkowej z głównym wejściem od południa i dwóch dwukondygnacyjnych skrzydeł bocznych, w których po obu stronach korytarzy regularnie rozmieszczono pokoje gościnne i przylegające do nich drewniane werandy. Wejściowy, południowy front klasycznej elewacji części środkowej został bogato udekorowany sztukaterią. W drewnianych werandach zachowane są oryginalne obrobione detale ciesielskie, a w części z nich stolarskie detale zdobnicze.

W kilka lat po powstaniu Domu Zdrojowego dobudowano do niego od strony wschodniej dodatkową część w postaci trzykondygnacyjnego budynku z dostępem od ul. Zdrojowej, różniącego się znacznie od części pierwotnej wystrojem architektonicznym. Dobudowa zaburzyła regularną symetrię pierwotnej bryły Domu Zdrojowego. W późniejszych latach, zwłaszcza po II wojnie, nastąpiły dalsze przekształcenia architektury zespołu: obudowano i/lub oszklono część werand, dokonywano niekontrolowanej wymiany stolarki wewnętrznej i zewnętrznej oraz licznych wtórnych podziałów pomieszczeń.

Ściany budynku mają konstrukcję murowaną z cegły pełnej oraz ryglową drewnianą wypełnianą cegłą. Stropy i dachy o konstrukcji drewnianej. Dachy na skrzydłach bocznych krokwiowo-płatwiowe, o niewielkim spadku. Dach nad reprezentacyjną częścią środkową krokwiowo-płatwiowy z trzema pięknie zdobionymi wiązarami wieszarowymi, których pola wypełniają finezyjne laubzekiny i dekoracyjne kratki z listewek. Dach nad późniejszą częścią wschodnią rozwiązano jako płaski stropodach o konstrukcji drewnianej. Wszystkie dachy są obecnie pokryte papą. Fotografie z epoki ukazują na części środkowej i na dobudowanej części wschodniej nieistniejące już attyki w formie tralkowych balustrad z postumentami, na których znajdowały się rzeźby postaci ludzkich oraz wazy. Podobne balustrady wydzielały częściowo zachowany, półowalny taras przed wejściem głównym.

Stare fotografie stanowiły istotną inspirację dla rozwiązań przyjętych w niniejszej pracy konkursowej.

Park przy Domu Zdrojowym

Budynek Domu Zdrojowego otacza niewielki, około półhektarowy park z kilkudziesięcioma egzemplarzami dorodnych drzew liściastych. Park rozciąga się również na części działki nr 88. Jakkolwiek wiek drzew parkowych nie jest dokładnie rozpoznany, to można przypuszczać, że park założono równocześnie z powstaniem pierwszego Domu Zdrojowego w tym miejscu w 1838 r. a może wcześniej, ok. 1820 r., gdy powstawały w Brzeźnie łazienki do kąpieli w podgrzewanej wodzie morskiej, a kąpielisko w Brzeźnie już wówczas odwiedzały rocznie tysiące gdańszczan. Istniejący układ zieleni nie przedstawia jednoznacznie czytelnej kompozycji ewentualnego pierwotnego założenia parkowego. Nasadzenia najstarszych drzew, jak lipy, kasztanowce, dęby, topole mają charakter swobodny i zasadniczo nieregularny, co przypuszczalnie jest zgodne z pierwotnym planem. Regularność można odnaleźć w dobrze zachowanym obsadzeniu wzdłuż istniejącej już w przeszłości drogi (dzisiejsza ulica Brzeźnieńska, obecnie ciąg pieszo-rowerowy). Majestatyczne topole (wśród nich pomnik przyrody nr 754 ) i lipy wytyczają tu północną granicę parku. Regularny szpaler grabowy, obecnie zaniedbany i zapewne częściowo wycięty, nasadzono zapewne wzdłuż jednotorowej linii tramwajowej uruchomionej w 1900 r. Szpaler ten zamyka park od południa. W samym parku można odczytać prawdopodobną altanę topolową oraz rząd krzewów jaśminowca, lecz już znacznie młodsze, niż pozostałe nasadzenia. Na południe od linii tramwajowej, pomiędzy istniejącymi dziś, powstałymi później budynkami o różnym przeznaczeniu, rośnie kilkanaście egzemplarzy drzew liściastych. Szacując ich wiek można sądzić, że część z nich pochodzi z okresu najstarszych nasadzeń w parku. Przypuszczalnie więc początkowo park sięgał w kierunku południowym nieco dalej niż obecnie, ale w 1889 r. został przecięty budowaną wówczas linią tramwajową.

Dla potrzeb niniejszej pracy konkursowej przeprowadzono spis drzewostanu, z pominięciem licznych krzewów o wyraźnie wtórnym lub samoistnym charakterze. Fotografie z epoki ukazują przed frontem budynku, od doskonale nasłonecznionej strony południowej, starannie prowadzoną zieleń ozdobną w postaci geometrycznych gazonów wypełnionych kompozycjami krzewów, układem strzyżonych drzewek i klombami kwiatowymi. Fotografie te również inspirowały uczestnika Konkursu do zaprojektowania układów zieleni przedstawionych w niniejszej pracy konkursowej.

Rejestr zabytków

W 1993 r. zespół Domu Zdrojowego wraz z przyległym parkiem został wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego, gdzie figuruje pod numerem 1383. Projekty przewidywanych w obiekcie robót budowlanych wymagają zgody Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (PWKZ) wydanej w formie decyzji administracyjnej. Prace projektowe będą realizowane w oparciu o niezbędny do sporządzenia program prac konserwatorskich, który poprzedzą badania architektoniczne, kwerendy archiwalne i inne działania przygotowawcze.

Projektowane rozwiązania

Założenia programowe


W dawnym Domu Zdrojowym i otaczającym parku zaprojektowano ośrodek szkoleniowy o funkcji ponadlokalnego Centrum Edukacji Ekologicznej (dalej: CEE). Użytkownikami będą zarówno grupy zorganizowane – młodzieży szkolnej, organizacji społecznych, jak i zainteresowani problematyką uczestnicy indywidualni, odpowiednio do oferowanych przez Centrum rodzajów aktywności, którymi będą wykłady, seminaria i panele dyskusyjne (sale w budynku, otwarte ogólnodostępne audytorium zewnętrzne w parku), warsztaty ekologiczne w formie zakładania i prowadzenia upraw roślinnych (w parku), zajęcia manualne z wykorzystaniem naturalnych materiałów i surowców, itp. (w budynku, w parku).

Zajęcia będą mieć formułę jednodniową, a także kilkudniowych kursów, szkoleń i warsztatów, których uczestnicy będą mogli kwaterować w projektowanej części hotelowej (hostel) i korzystać z wyżywienia w projektowanej części gastronomicznej (restauracja z kawiarnią).

W budynku i w parku zaprojektowano przestrzenie stwarzające znakomite możliwości zdobywania i pogłębiania wiedzy i świadomości ekologicznej, współdziałania i integracji uczestników wszelkich zajęć, a także nieformalnych spotkań prywatnych i odpoczynku.

Rozwiązania funkcjonalne

Układ funkcjonalny projektowanego obiektu ściśle odpowiada wytycznym określonym w warunkach Konkursu. Dyspozycja funkcji w obiekcie jest następująca:

Część środkowa Domu Zdrojowego

PARTER

· funkcja komunikacji ogólnej: przedsionek wejściowy i hol główny z dostępem do części edukacyjnej i do części hotelowej, otwarta reprezentacyjna klatka schodowa na piętro, dźwig osobowy z kabiną dla niepełnosprawnych – pierwszy przystanek
· portiernia, szatnia
· toalety: damska, męska i dla niepełnosprawnych
· pomieszczenie porządkowo-gospodarcze dostępne od zewnątrz budynku (pod schodami)

I PIĘTRO
· funkcja komunikacji ogólnej: hol I-go piętra z dostępem do części edukacyjnej i do części hotelowej, wejście (schody) na poddasze, dźwig osobowy – drugi przystanek
· toalety: damska i męska
· administracja CEE – trzy pokoje biurowe
· zaplecze techniczne: serwerownia

II PIĘTRO (poddasze)
· sala ogólnodostępna – świetlica
· dźwig osobowy – trzeci przystanek
· zaplecze techniczne: pomieszczenie dla pompy ciepła, centrali wentylacyjnej z rekuperatorem, sterownia automatyki grzewczo-wentylacyjnej i klimatyzacji
· zaplecze magazynowe dla obsługi porządkowej budynku

Skrzydło zachodnie Domu Zdrojowego

PARTER

· trzy sale dydaktyczno-warsztatowe
· zaplecze magazynowe materiałów i sprzętu dla sal dydaktyczno-warsztatowych
· wyjście do parku – śluza (skład sprzętu ogrodniczego, umywalnia)

I PIĘTRO
· trzy sale dydaktyczno-warsztatowe
· zaplecze magazynowe materiałów i sprzętu dla sal dydaktyczno-warsztatowych
· pomieszczenie wykładowców instruktorów, kuchenka kawowa, toaleta

Skrzydło wschodnie Domu Zdrojowego

PARTER

· hostel – 7 pokoi trzy- i czteroosobowych
· hostel – 1 pokój dwuosobowy przystosowany dla osoby niepełnosprawnej

I PIĘTRO
· hostel – 8 pokoi trzy- i czteroosobowych

Uwaga: wejście do hostelu z holu na parterze i holu na piętrze tylko dla uprawnionych tj. dla gości hotelowych poprzez odpowiednio skonfigurowaną kontrolę dostępu

Budynek wschodni (dobudowany)

PARTER

· restauracja/kawiarnia – sala konsumpcyjna z ogródkiem zewnętrznym przy ul. Zdrojowej, dostępna również bezpośrednio z korytarza hostelu
· toaleta dla niepełnosprawnych
· zaplecze kuchenne i socjalne restauracji
· rozdzielnia kelnerska dolna z dźwigiem kuchennym na piętro

I PIĘTRO
· restauracja/kawiarnia – sala konsumpcyjna, dostępna również bezpośrednio z korytarza hostelu
· toalety: damska i męska
· rozdzielnia kelnerska górna z dźwigiem kuchennym na parter

II PIĘTRO
· część hotelowa: 5 pokoi dwuosobowych o standardzie hotelu***
· pomieszczenie porządkowe dla obsługi pokoi hotelowych

Uwaga: wejście do hostelu z sali konsumpcyjnej na parterze i na piętrze tylko dla uprawnionych tj. dla gości hotelowych, poprzez odpowiednio skonfigurowaną kontrolę dostępu

Rozwiązania konserwatorskie

Budynek wraz z przyległym parkiem stanowi obiekt zabytkowy wpisany do rejestru zabytków (patrz p.1.3. w niniejszym opisie). W projekcie stanowiącym niniejszą pracę konkursową autorzy kierowali się także zasadami Karty Weneckiej jako obowiązującej wykładni postępowania z zabytkami.

Zasadę primum non nocere należy rozumieć jako przywrócenie budynkowi pierwotnej funkcji o charakterze użyteczności publicznej, obejmującej uwspółcześnione, publicznie dostępne funkcje:
· skierowaną do różnych użytkowników ofertę społecznie istotnej edukacji ekologicznej,
· pokoje gościnne jako projektowany hostel,
· restaurację z kawiarnią.

Przyjęte rozwiązanie zdecydowanie spełnia założenia tej podstawowej zasady działań konserwatorskich.

Maksymalne poszanowanie oryginalnej substancji zabytkowej obiektu należy spełnić poprzez jej zachowanie w ustrojach budowlanych, w elewacjach i w (niestety nielicznych) elementach wykończenia i wyposażenia wnętrz budynku. Konieczne wzmocnienia stosować jedynie dla zapewnienia bezpieczeństwa konstrukcyjnego i użytkowego budynku. Należy je realizować jako współczesne konstrukcje uzupełniające oryginał. Elementy istniejące, zniszczone w stopniu nienadającym się do konserwacji i zachowania należy odtworzyć z dyskretnym zróżnicowaniem ich wyglądu w stosunku do oryginału – jako świadectwo podjętych działań. Każde rozwiązanie techniczne jak i decyzje dotyczące koniecznej wymiany zdegradowanych elementów wymagają akceptacji PWKZ.

Zasada minimalnej ingerencji zostanie wdrożona w możliwie największym stopniu, jakkolwiek ze świadomością dokonania koniecznych naruszeń substancji zabytkowej w celu wprowadzenia do obiektu nowej funkcji. Zmiany będą mieć miejsce zwłaszcza w obrębie dobudowanej części wschodniej. Niezbędna tu będzie ingerencja w konstrukcję obiektu w celu zarówno jej wzmocnienia (obciążenia użytkowe restauracji, hotelu) jak i wykonania niezbędnych urządzeń wg wymagań sanitarnohigienicznych, w celu zagwarantowania należytej higieny w gastronomii publicznej.

Podobne działania zostaną podjęte w części środkowej, gdzie m.in. na poddaszu umieszczone będą urządzenia grzewczo-wentylacyjne o znacznej masie i wprowadzona winda osobowa, oraz w bocznych skrzydłach Domu Zdrojowego w obrębie części dydaktyczno-warsztatowej i hostelu. Zakres i konieczność ingerencji w konstrukcję budynku wykaże ekspertyza budowlano-mykologiczno-konstrukcyjna opracowana pod kątem zmiany sposobu użytkowania.

Bezwzględnie zachowane zostaną oryginalne okna i drzwi w ścianach między pomieszczeniami a werandami oraz inna stolarka zabytkowa. Nowoprojektowana stolarka okien o drzwi zewnętrznych powinna być wzorowana na elementach zachowanych.

W oparciu o stare fotografie autorzy proponują rekonstrukcję historycznych attyk dachowych i balustrad tarasu wejściowego, uznając że w obiekcie tak jednorodnym stylistycznie można uzupełnić istotne elementy wystroju na podstawie wiarygodnej ikonografii. Ukazane na rysunkach elewacji detale architektoniczne (kartusz, figury, wazy na postumentach attyk) przedstawiają jedynie schemat rekonstrukcji, a sam dobór tych elementów powinny poprzedzić szczegółowe analizy źródłowe. Odstąpiono od początkowo zamierzonej próby przywrócenia, również w oparciu o zachowane fotografie, pierwotnego wyglądu fasady wejściowej, którą jednak w minionym stuleciu kilka razy przebudowano. Ostatecznie zdecydowano o jej nienaruszaniu.

Stan projektowany przewiduje usuwanie elementów ewidentnie wtórnych. Są to różne oszklenia i zabudowy werand, ścianki działowe, stolarka wewnętrzna i zewnętrzna, a także instalacje, posadzki, okładziny ścian itp. elementy zacierające czytelność stanu początkowego. Usunięty zostanie również murowany komin zewnętrzny przystawiony do zachodniej ściany Domu Zdrojowego.

Elementy odtwarzane i nowe będą różnić się od oryginalnych poprzez zastosowanie rozwiązań technicznych i estetycznych, jakie będą szczegółowo określone w programie prac konserwatorskich i w projektach wykonawczych. W znacznym stopniu będzie to dotyczyło stolarki zewnętrznej, uzupełnień w wystroju elewacji oraz elementów wykończenia wnętrz, z których oryginalne zachowały się w niewielkim stopniu. Współczesne instalacje, a zwłaszcza wielkogabarytowe przewody systemu grzewczowentylacyjnego nie będą mogły być ukryte w istniejącej strukturze ze względu na brak miejsca. W głównej części Domu Zdrojowego będą biegły z poddasza technicznego pionowym szachtem przy szybie windowym, skąd zostaną rozprowadzone do skrzydeł bocznych pod sufitami korytarzy. Projektanci przyjmują, że przewody powietrzne w korytarzach będą wykonane z dwupłaszczowych izolowanych przeciwkondensacyjnie kanałów i kształtek z rur Spiro i pozostaną widoczne, nieosłonięte sufitami podwieszanymi.

W dobudowanej części wschodniej, ze względu na brak miejsca na poziome trakty techniczne, przewidywana jest odrębna, lokalna centrala wentylacyjna i zapewne także lokalna pompa ciepła wykorzystująca znaczne zyski ciepła z urządzeń kuchennych.

Zamierzeniem mającym na celu uporządkowanie elewacji budynku jest wyeksponowanie drewnianych werand jako najbardziej charakterystycznego elementu Domu Zdrojowego. Werandy zostaną pozbawione rozmaitych wtórnych osłon, oszkleń i zabudów, poddane konserwacji i niezbędnej rekonstrukcji utraconych elementów. Wykonane zostanie nowe oszklenie werand, które powiększą znajdujące się w głębi pomieszczenia. Oszklenie „oczyszczonych” werand będzie montowane za drewnianą konstrukcją jako szklana ściana kurtynowa, bez podziałów w obrębie każdej werandy. Powstałe w ten sposób tło ekspozycyjne nie przesłoni drewnianej konstrukcji, a po zmroku ukaże jej rysunek na tle światła padającego z wnętrza pomieszczeń.

Rewaloryzacja parku przewiduje minimalną ingerencję w stan drzewostanu. Nie projektuje się wycinki (z wyjątkiem trzech drzew owocowych, kolidujących z uporządkowaniem parku, a także niezbędnych cięć sanitarnych), a nowe nasadzenia nawiązują do stanu historycznego na podstawie zachowanych materiałów. Wyposażenie parku będzie służyć celom edukacyjnym CEE oraz rekreacji zarówno uczestników zajęć, jak i innych osób przebywających na nieogrodzonym, dostępnym dla wszystkich terenie parku.

Urządzenia i wyposażenie parku mieć będą ekologiczny charakter, odpowiednio do funkcji i zadań placówki. Meble parkowe z drewna i innych naturalnych materiałów, drewniane skrzynie na uprawy i „pionowe” herbarium itp. Nawierzchnie utwardzone zostaną wykonane jako naturalne żwirowe oraz z kamienia płukanego i utwardzane żywicami. Trawniki będą obsiane mieszankami traw odpornych na zacienianie, z podsiewem drobnych bylin. Park mieć będzie charakter naturalny.
Opis zagospodarowania otoczenia budynku, elementy edukacyjne

Zagospodarowanie parku


Park w otoczeniu Domu Zdrojowego jest również przedmiotem pracy konkursowej. W projekcie wyodrębniono dwie podstawowe części parku:
· od południowej i północnej strony Domu Zdrojowego, tj. przed reprezentacyjnym frontem budynku od południa i przed eksponowana elewacją od północy zaprojektowano, w oparciu o zachowane fotografie, regularny geometryczny ogród z trawnikami i prowadzoną zielenią ozdobną (trawniki z bukszpanowymi opaskami, strzyżone żywopłoty i drzewka, klomby kwiatowe). Rozmieszczono tu stylizowane ławki i latarnie
· część parku na zachód od budynku ma charakter swobodnie skomponowanego parku, w której pomiędzy dorodnymi drzewami wytyczono swobodnie biegnące ścieżki żwirowe i rozmieszczono przy nich liczne pomoce edukacyjne oraz urządzenia i meble rekreacyjne.

Wyposażenie parku

Projektowane wyposażenie parku stanowią następujące elementy, oznaczone numerami jak niżej na planszy zagospodarowania terenu:
· 1 – edukacja: zadaszona namiotowym przekryciem klasa plenerowa w postaci półkolistego audytorium-widowni dla ok. 30 osób, z centralną „sceną” do prowadzenia lekcji i wykładów, organizowania przedstawień, popisów muzycznych, spotkań integracyjnych itp.
· 2 – rekreacja: siatkowe hamaki w topolowej altanie
· 3 – rekreacja: drewniane leżaki parkowe
· 4 – rekreacja: siatkowe ażurowe hamaki, z których można kontemplować korony największych dębów parkowych lub przeciwnie: oglądać z bliska „życie w trawie”
· 5 – edukacja: herbarium, uprawa ziół
· 6 – ekologia/edukacja: zadaszona namiotowym przekryciem wiata na segregowane odpady bytowe
· 7 – edukacja: hotel dla owadów w formie kosza plażowego
· 8 – edukacja: ścieżka poznawcza z tablicami informacyjnymi o Domu Zdrojowym i o Brzeźnie jako pierwszym kąpielisku morskim nad Zatoką Gdańską z pocz. XIX w.
· 9 – rekreacja: naturalne stoliki i siedziska do kilkuosobowych spotkań, rozmów, gry w szachy itp.
· 10 – edukacja: warsztaty plenerowe w formie dużych stołów i ław, każdy stół dla ok. 10 uczestników, w półkręgu wokół miejsca dla instruktora prowadzącego zajęcia, demonstracje itp.
· 11 – wyposażenie parku: ławki, kosze na śmieci, latarnie
· 12 – edukacja: modułowe skrzynie na uprawy ziemne, stanowiące podwyższone i łatwo dostępne „grządki”

Powtarzającym się elementem wyposażenia parku są zawieszone i napinane przekrycia, stanowiące zadaszenia namiotowe oraz hamaki.

Opisane wyposażenie nie wyczerpuje możliwych form zagospodarowania, które mogą w przyszłości uzupełniać stan projektowany. Należy przy tym strzec, aby taka otwarta formuła zachowywała stylistyczną spójność elementów nowych z wcześniejszymi.

Ogródek kawiarniany

Obok północno-wschodniego narożnika budynku zaprojektowano sezonowy ogródek kawiarniany/restauracyjny, usytuowany bezpośrednio przy skrzyżowaniu dwóch najważniejszych w tym miejscu ciągów pieszych. Dla osób nadchodzących od strony plaży ogródek jest widoczny na tle szczególnie eksponowanej elewacji północnej. Zaprojektowano bezpośrednie wyjście do ogródka z sali konsumpcyjnej, przebudowując w tym celu jeden z otworów okiennych od strony północnej. Przed finalnym projektem parku zostanie przeprowadzona inwentaryzacja dendrologiczna i opracowana waloryzacja zieleni, które będą podstawą dla dalszych prac projektowych.
RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, ronet@ronet.pl