Konkurs rzeźbiarsko-architektoniczny na wykonanie koncepcji Kwatery Pamięci na Cmentarzu Marynarki Wojennej na Oksywiu.
Wyróżnienie honorowe

<<< powrót
  • R3D3 Pracownia Architektoniczna Grzegorz Ziętek
Skład zespołu:
  • arch. Grzegorz Ziętek  
  • arch. Anna Sokalska  
  • arch. Joanna Tlaga  
  •  
  •  
  • http://r3d3.pl/  
  •  

1. Cel

Celem Konkursu jest wyłonienie najlepszego rozwiązania przestrzennego wraz z elementami rzeźbiarskimi dla planowanej Kwatery Pamięci, która ma się stać m.in. ostatecznym miejscem spoczynku Admirała Józefa Unruga - dowódcy floty w latach 1925-1939, dowódcy obrony Wybrzeża w 1939 roku - wraz z Małżonką - pochowanych dotąd w Montresor (Francja) a także zgodnie z wolą Admirała – grona jego 21 podkomendnych, towarzyszy broni z obrony Helu 1939 – ofiar zbrodni komunistycznych. W pierwszym etapie mają tu zostać pochowane szczątki Trzech Komandorów – ofiar komunistycznego morderstwa sądowego odnalezione na „Łączce” na Cmentarzu Powązkowskim tj. kontradmirała Stanisława Mieszkowskiego, komandora Zbigniewa Przybyszewskiego i komandora Jerzego Staniewicza.

2. Główne założenia

Koncepcja konkursowa wynika z trzech podstawowych determinant:
- po pierwsze Kwatera Pamięci wraz z pomnikiem ma godnie reprezentować wojskową służbę Bohaterów pochowanych na cmentarzu, symbolizując ich poświęcenie dla Polski i przyszłych pokoleń
- po drugie założenie przestrzenne wynika z szacunku dla zastanego miejsca i jego kontekstu oraz ma za zadanie harmonijnie współgrać z otoczeniem nadając mu nowej wartości
- po trzecie projektowane rozwiązanie przestrzenne jest znakiem czasu, w którym powstaje

3. Idea

Ideą przewodnią koncepcji jest symboliczne połączenie miejsca pochówku Bohaterów Kwatery Pamięci z miejscem ich walki o wolność Polski. Projektowana Kwatera Pamięci, harmonijnie wkomponowana w istniejące zagospodarowanie cmentarza, dopełnia otwarcie widokowe na Zatokę Pucką i Półwysep Helski. Kierunek teoretycznego połączenia z miejscem walki Bohaterów jest osią przewodnią całego założenia przestrzennego.

4. Rozwiązania funkcjonalno – przestrzenne

Układ

Główna oś cmentarza w obecnej chwili kończy się łączką pośród drzew z mocno ograniczonym dostępem do klifu Kępy Oksywskiej. Oś poprzeczna cmentarza jest słabo czytelna ze względu na zakrzywioną geometrię oraz brak elementów zamykających.

Proponowany układ zakłada podkreślenie rangi osi głównej poprzez:
- wymianę nawierzchni alei na całym odcinku cmentarza, od wejścia głównego do zakończenia nowoprojektowanej kwatery pamięci; nawierzchnia osi poprzecznej wykonana z ciemniejszego materiału,
- wycinkę drzew na klifie oraz usytuowanie obiektu wysokościowego – pomnika pamięci wraz z krzyżem – mimośrodowo w celu zapewnienia widoku w stronę Zatoki Puckiej i Półwyspu Helskiego,
- zakończenie osi kwadratowym placem – tarasem widokowym, pełniącym również rolę przestrzeni dla honorowych czynności wojskowych i wydarzeń państwowych.

Oś poprzeczna została zaakcentowana przez:
- wyprostowanie geometrii nawierzchni – aleja tworzy układ prostopadły do osi głównej na całym odcinku cmentarza,
- zamknięcie osi przez usytuowanie makiety latarni morskiej na postumencie.

Forma

Pomnik ukształtowano z 22 płyt kamiennych, ustawionych wertykalnie, upamiętniających Admirała Józefa Unruga wraz z Małżonką a także jego 21 podkomendnych. Płyty ułożone są równolegle do siebie i tworzą teoretyczną bryłę przestrzenną. Krawędź zewnętrzną (tzw. kierownicę) tej bryły ukształtowano w formie połówki matematycznej krzywej łańcuchowej – paraboli. Krawędź wewnętrzną (tzw. tworzącą, od strony osi głównej) uzyskano przez połączenie punktów na paraboli z środkiem Kwatery Pamięci (osi głównej). W efekcie uzyskano trójwymiarową powierzchnię prostokreślną. Płyty ustawione są w odległości 2,35 m od siebie.

Pomiędzy nimi w strefie podziemnej usytuowano grobowce na szczątki pochowanych lub urny z prochami. Bryła utworzona przez płyty kamienne flankowana jest przez krzyż wysokości 9m ustawiony na krawędzi klifu. Krzyż wykonany ze stali malowanej w kolorze grafitowym wyposażono w oświetlenie LED. Dzięki temu krzyż widoczny jest zarówno w dzień jak i w nocy od strony lądu oraz od strony morza.

W rzucie pionowym wyznaczono granicę pomiędzy pomnikiem a pozostałą częścią Kwatery Pamięci za pomocą cieku wodnego. Koryto cieku wykonane z prefabrykowanych elementów betonowych prowadzi od krzyża, otacza pomnik w formie nieregularnego kształtu i kończy się niecką – sadzawką za makietą latarni morskiej ustawionej na osi poprzecznej.

Grobowiec Admirała Józefa Unruga wraz z Małżonką usytuowano na kwadratowym placu – tarasie widokowym – tuż nad krawędzią klifu. Przed płytą upamiętniającą znajduje się przestrzeń służąca organizacji uroczystości państwowych i wojskowych ze stosownym ceremoniałem.

Elementem drugorzędnym koncepcji są tablice informacyjne z brązu usytuowane w posadzce ciągu pieszego. Tworzą rysunek posadzki, rytmizują przestrzeń, informują o datach narodzin i śmierci oraz o sposobie śmierci Bohaterów Kwatery Pamięci.

Żelbetowe ławki z betonu architektonicznego usytuowano zgodnie z rytmem wyznaczonym przez płyty kamienne i tablice informacyjne.

Dzięki przewidzianej przecince drzew projektowana Kwatera Pamięci może być obserwowana również z istniejącego bulwaru poniżej klifu oraz z morza. Zależnie od perspektywy dynamiczna forma pomnika zmienia swój charakter i budzi bogate skojarzenia skłaniające do refleksji również przypadkowych przechodniów.

Symbolika

Nadrzędnym elementem symbolicznym jest otwarcie widokowe osi głównej cmentarza, wraz z lokalizacją grobowców na skraju klifu, w kierunku Półwyspu Helskiego, miejsca bohaterskiej walki Admirała Józefa Unruga oraz jego 21 podkomendnych w pierwszych tygodniach II Wojny Światowej. Miejsce pochówku symbolicznie spogląda w kierunku miejsca walki podczas wojny.

22 płyty kamienne symbolizują żołnierzy składających się na oddział wojskowy, w którym poszczególne jednostki tworzą jedną całość, tak jak płyty tworzą teoretyczną bryłę przestrzenną.

Materiał wykorzystany do budowy pomnika to marmur Nero Marquina. Jego czarna faktura poprzecinana jest delikatnymi białymi żyłami. Rysunek kamienia indywidualizuje płyty kamienne, jest metaforą unikatowości jednostki. Wszyscy Bohaterowie Kwatery Pamięci byli żołnierzami, ale każdy był innym, niepowtarzalnym człowiekiem. Żyły kamienia są jak odcisk linii papilarnych dłoni czy wzór siatkówki oka.

Krawędź bryły ukształtowana na wzór połowy paraboli prowadzi od poziomej asymptoty – doczesności – do asymptoty pionowej – życia pozagrobowego, ku wieczności, do nieba. Na końcu krzywej w najwyższym punkcie usytuowano krzyż.

Element krzyża symbolizuje sferę duchową człowieczeństwa, wprowadza uczucie nadziei, że walka podczas wojny miały ponadczasowy wymiar oraz sens; nadziei, iż śmierć licznych żołnierzy w obronie kraju będzie dla nich początkiem wiecznego życia pozagrobowego – w chrześcijańskim Niebie.

Krzyż stanowi jednocześnie początek cieku wodnego symbolizującego „nić życia”, która przenika się ze śmiercią. Krzyż stanowi „źródło życia”, początek, narodziny człowieka, narodziny dobra. Ciek wodny to życie wśród śmierci – grobowców. Koryto ukształtowano z wielu miękkich warstwic – linii życia – które stoją w opozycji do twardych kantów Kwatery Pamięci symbolizujących wojnę i śmierć. Miękkie organiczne kształty jednoznacznie kojarzą się z życiem – ze spiralą DNA organizmów, z obiegiem krwionośnym, z układem nerwowym, etc. Organiczne formy cieku wodnego kontrastują z ostrymi kształtami pomnika pamięci, upewniają nas, iż nawet przez pola śmierci płynie strumyk życia.

Odcięcie pomnika pamięci od ciągu pieszego ciekiem wodnym symbolizuje również odcięcie Obrony Wybrzeża, którą dowodził Admirał Józef Unrug od pozostałej części kraju. W ostatnich dniach przed kapitulacją resztki polskich sił wojskowych walczyły już wyłącznie na Półwyspie Helskim, odcięte od wszelkiej pomocy z zewnątrz.

Lokalizacja grobowca Admirała nad samą krawędzią klifu ma również wymiar symboliczny – jest metaforą walki w czasie wojny – życiem na krawędzi, gdzie każdy dzień może przynieść śmierć.

Wspornikowe wysunięcie tarasu widokowe symbolizuje zwycięstwo dobra nad złem, zwycięstwo życia nad śmiercią. Przejście poza krawędź urwiska jest metaforą wolności, zwycięstwem Bohaterów Kwatery Pamięci nad zniewoleniem. Anonimowy odwiedzający cmentarz Marynarki Wojennej, po przejściu przez strefę cmentarza, przez Kwaterę Pamięci, przechodzi nad krawędzią klifu i uzyskuje nieskrępowany widok na morze – symbol wolności, nieskończoności, życia. Przejście Kwatery Pamięci staje się zatem metaforą życia współczesnych Polaków, których wolność została zbudowana na walce oraz śmierci ludzi z pokolenia żyjących podczas II Wojny Światowej. Taras zawieszony nad urwiskiem jest zwornikiem czasów przeszłego i przyszłego, metaforą przejścia od zniewolenia do wolności.

Etapowanie

W I etapie przewidziano wykonanie trzech grobowców, w których zostaną pogrzebane ekshumowane z „Łączki” szczątki Trzech Komandorów, wraz z trzema płytami kamiennymi oraz krzyżem.

W II etapie przewidziano budowę pozostałej części Kwatery Pamięci.

5. Zagospodarowanie terenu

Kwatera Pamięci


Nowoprojektowana Kwatera Pamięci wymaga wycinki drzew na skarpie klifu. Przewiduje się zastąpienie drzew krzewami niskopiennymi w celu eliminacji erozji skarpy. Ciąg pieszo jezdny wykonany na podbudowie żwirowo-piaskowej oraz z tłucznia kamiennego, zabezpieczony krawężnikami.

Teren wokół Kwatery Pamięci

W ramach przebudowy cmentarza proponuje się wyprostowanie alei wzdłuż osi poprzecznej, co skutkuje powiększeniem istniejących kwater cmentarnych.

Wygospodarowane miejsce jest dobrą lokalizacją do przeniesienia istniejących tablic upamiętnienia z osi głównej oraz dodanie nowych grobowców.

Na osi poprzecznej usytuowano makietę latarni morskiej wykonaną jako odlew z brązu w skali 1:50 na postumencie z betonu architektonicznego wysokości 80 cm.

Na terenie objętym przedmiotem konkursu znajdują się elementy fortyfikacji Zespołu Baterii Nadbrzeżnych i Przeciwlotniczych figurujące w wojewódzkiej i gminnej ewidencji Zabytków i podlegające zachowawczej ochronie. Zachowane obiekty przewiduje się pozostawić w swoim naturalnym kontekście. Przewiduje się remont i zabezpieczenie części znajdujących się na powierzchni gruntu.

Rozwiązanie podłogi urbanistycznej pozwala na całkowity dostęp osób niepełnosprawnych do projektowanej przestrzeni publicznej, a także awaryjny przejazd i postój pojazdów.

Lokalizację Kwatery Pamięci, jej fundamentowanie oraz inne elementy zagospodarowania terenu zaprojektowano w sposób w najmniejszym możliwym stopniu ingerujący w istniejące elementy uzbrojenia podziemnego terenu.

6. Rozwiązania materiałowe

Konstrukcja

Wspornik tarasu widokowego zaprojektowany jako płyta żelbetowa wylewana na mokro gr. 50 cm, kotwiona w gruncie za pomocą ściany żelbetowej oraz stopy fundamentowej. Ściany 22 komór grobowych – żelbetowe, wylewane na mokro gr. 25 cm.

Kwatera Pamięci

Kamienne płyty pomnika zaprojektowano z marmuru Nero Marquina gr. 10cm. Płyty kotwione do żelbetowych ścian fundamentowych (ściany komór grobowych) za pomocą stalowych profili.

Krzyż stalowy malowany proszkowo w kolorze grafitowym RAL 7016 z oświetleniem LED.

Posadzki pomiędzy płytami pomnika z wielkoformatowych prefabrykowanych płyt żelbetowych (beton architektoniczny) w kolorze szarym. Posadzka ciągu pieszego osi głównej oraz tarasu widokowego z płyt betonowych w kolorze jasnoszarym z powierzchnią ze żwiru płukanego o wymiarach 40x80 cm. Posadzka ciągu pieszego wzdłuż osi poprzecznej z płyt betonowych w kolorze ciemnoszarym o wymiarach 40x80 cm.

Tablice informacyjne szer. 10 cm (jako przedłużenie płyt kamiennych) wykonane z brązu z literami wypukłymi, czcionka Trajan Pro.

Balustrada tarasu całoszklana, samonośna, bezbarwna 10.10.4 ESG na rotulach ze stali nierdzewnej, szlif satyna. Pochwyt ze stali nierdzewnej 20x10 mm, szlif satyna.

Ławki z betonu architektonicznego w kolorze jasnoszarym o wymiarze 245x60 cm, wys. 45 cm.

Oświetlenie

Przewidziano oświetlenie płyt kamiennych jednostronnie za pomocą energooszczędnych opraw liniowych LED IP65 montowanych w posadzce na całej długości płyt. Tablice informacyjne oświetlone punktowymi oprawami najazdowymi LED IP65 zapewniają jednocześnie oświetlenie posadzkowe. Krzyż wyposażony w oświetlenie LED z obu stron krzyża. Temperatura barwowa wszystkich opraw oświetleniowych 3000K.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, ronet@ronet.pl