• Pracownia Architektury Głowacki - Tomasz Głowacki

• autor:  
• Tomasz Głowacki  
•  
• współautorzy:  
• mgr inż arch. Katarzyna Rybczyńska  
• mgr inż. arch. Agnieszka Śliwińska  
• mgr inż. arch. Justyna Kleszcz  
• mgr inż. arch. Marta Wierzbicka  
• Sylwester Duda  
• stud. Anita Baron  
• stud. Marzena Staroń  
•  
• http://www.paglowacki.pl/  
•  

Idea

Cytadela Warszawska to teren niezwykły zarówno w makro jak i mikroskali. Celem projektantów jest uwypuklenie militarnego charakteru tego terenu i jednoczesne zaproponowanie nowej wartości przestrzennej organizującej w przejrzysty sposób przestrzeń zabytkowego założenia. Proponowana koncepcja jest próbą całościowego ujęcia problemów i zadań stojących przed planowaną inwestycją i propozycją ich rozwiązania w jednej silnej i klarownej formie. Wzięto pod uwagę zarówno kwestie przestrzennej kompozycji, atrakcyjnej formy jak i techniczne uwarunkowania ograniczające przyszłą budowę. Zaproponowano bryłę budynku przenikającą się z terenem na różnych płaszczyznach i tworzącą z nim różnorakie relacje: zarówno fizyczne jak i symboliczne. Wykorzystano istniejące i stworzono nowe wartości przestrzenne. Wyznaczono osie widokowe i ich domknięcia, ściany układów urbanistycznych oraz place. Podkreślono w ten sposób pomnikowy charakter założenia i wyznaczono przyszłe relacje przestrzenne na terenie Cytadeli Warszawskiej.

Jednocześnie zaproponowano udostępnienie Cytadeli szerokiej publiczności. Przewidziano, że niedostępne do tej pory wnętrze będzie w zostanie otwarte i razem z dostępnymi do tej pory skarpami i suchą fosą stanie się przestrzenią publiczną o charakterze rekreacyjnym i edukacyjnym. Dzięki dogodnemu położeniu i dobrej obsłudze komunikacyjnej Muzeum staje się zarówno celem podróży, jak i przystankiem dla zwiedzających Stolicę.

Lokalizacja

Na charakter Cytadeli składają się: bliskość Wisły, wielkogabarytowe umocnienia wałowe i ziemne, dobrze utrzymana fosa o cechach miejskiego parku, a także charakterystyczne materiały i formy ocalałej zabudowy. Sprawiają one, że teren Cytadeli stanowi wyspę w sercu dwumilionowej metropolii – obszar o unikalnym, odrębnym charakterze. Wnętrze ograniczonego umocnieniami terenu jest niewidoczne z zewnątrz, co wzmacnia wrażenie izolacji oraz intryguje przygodnych
i intencjonalnych zwiedzających. Przebiegające w okolicy szlaki spacerowe oraz ważne korytarze komunikacyjne Warszawy umożliwiają dostęp szerokiej publiczności.

Dostęp

Przewidziano, że na teren Cytadeli odwiedzający będą mogli dostać się w dwojaki sposób. Piesi mogą tu dotrzeć przez istniejące lub planowane przeprawy nad suchą fosą. W tym celu udostępnia się zwiedzającym Bramę Bielańską jako główne wejście piesze oraz proponuje lokalizacje nowych pieszych kładek w osi Alei Wojska Polskiego. W przyszłości możliwe będzie również wykorzystanie pozostałych bram do kompleksu Cytadeli będących aktualnie terenem wojskowym.

Główny wjazd kołowy zlokalizowano zgodnie z wytycznymi konkursowymi jako tunel pod istniejącymi umocnieniami w północnej części kompleksu. Zjazd i wjazd z ul. Wybrzeże Gdyńskie zaplanowano lewoskrętami z pasami włączenia i wyłączenia z ruchu. Główny wjazd kołowy jest wygodnie połączony z garażami podziemnymi dla samochodów osobowych oraz stanowiskami dla autokarów.

Ukształtowanie terenu

Teren muzeum ukształtowano odwołując się do topografii dawnego pola walki. Rozlokowano elementy wprost lub pośrednio przypominające autentyczne okopy, raweliny, trawersy, umocnienia
i barykady. Zaproponowano by elementy małej architektury nawiązywały formalnie do elementów wyposażenia pola walki.

Układ przestrzenny

Teren Cytadeli Warszawskiej od początku swego istnienia nie był planowany jako część miasta, a raczej jako wydzielony teren o bardzo wąskim gronie użytkowników. Przez lata jednak miasto otoczyło ten niedostępny skrawek w nadziei na ewentualne połączenie. Łatwo rozpoznawalna jest oś Alei Wojska Polskiego przecinająca teren Żoliborza w kierunku wschód- zachód, lecz ograniczona przez fosę i istniejące umocnienia Cytadeli. Łatwo zauważyć związek geometryczny między trasą ul. Kalinowskiej, która otacza zabudową jeden z bastionów. Istnieją też działające szlaki komunikacyjne, łączące bramy Cytadeli z układem ulic Żoliborza. Elementy te dowodzą otwartości miasta na niedostępną jak dotąd Cytadelę. Aktualne plany zagospodarowania przestrzennego przewidują przełamanie izolacji fortu poprzez m. in. zmianę funkcji i dopuszczenie w jego obszar szerszej grupy odwiedzających.

Teren wewnątrz Cytadeli posiada historycznie uwarunkowany układ przestrzenny, którego artefakty można odnaleźć po dziś dzień. Łatwo można wyodrębnić zarysy dawnego placu musztry wojskowych (Plac Gwardii), ściany dawnej zabudowy i osie, wzdłuż których zlokalizowane były ulice (ul. Gwardii, ul. Fawory, ul. Bitna, ul. Trojaka, ul. Cudnowska, ul. Skazańców).

Zewnętrzne i wewnętrzne uwarunkowania urbanistyczne tworzą zrąb nowego układu przestrzennego Muzeum Wojska Polskiego w Cytadeli Warszawskiej. Zaplanowano zachowanie lokalizacji gabarytów Placu Gwardii i przeprowadzenie przez jego teren głównych osi kompozycyjnych.

Oś północ- południe kontynuuje ciąg ul. Gwardii. Północny kraniec wieńczy „kopiec pamięci” z pomnikiem, którego forma i przesłanie nie jest w tej chwili definiowane. Punkt ten ma również funkcję widokową: pozwala spojrzeć na teren Cytadeli z pewnej wysokości i w ten sposób uwidocznić nie tylko formę starych obwarowań, ale także układ projektowanego kompleksu.

Druga z osi przecina plac w kierunku wschód- zachód. Jest przedłużeniem osi Alei Wojska Polskiego i stanowi kierunek głównego, docelowego napływu pieszych odwiedzających Cytadelę. Oś tę od strony wschodniej zamyka Brama Straceń i miejsce pamięci z nią związane.

Koncepcja zakłada, że wszystkie elementy projektowanego kompleksu będą respektowały ten narzucony układ kompozycyjny. Bryła projektowanego budynku układa się wzdłuż osi północ- południe, tworząc częściowo zakryte przejście prowadzące wzdłuż wystaw plenerowych i Placu Gwardii. Oś Alei Wojska Polskiego wyznacza główne wejście do budynku. Bryła dostosowuje się do układu istniejących osi, jak również naśladuje dawne linie zabudowy odtwarzając w ten sposób utracony na przestrzeni dziejów układ urbanistyczny zatopionej w zieleni enklawy.

Ważnym aspektem koncepcji jest wydzielenie stref o różnym stopniu dostępu dla zwiedzających. Głównym i ogólnodostępnym terenem są: plac przedwejściowy i wystawy plenerowe. Te obszary, choć na co dzień otwarte, można jednak w razie potrzeby wydzielić i przeznaczyć dla urządzenia wystaw czasowych lub wydarzeń o innym charakterze, w zależności od zaistniałej sytuacji. Ich przeznaczeniem jest jednak przede wszystkim otwartość i dostępność. Pomieszczenia wewnątrz muzeum są już strefą ściśle kontrolowaną i dostępną tylko dla zwiedzających.

Plac Gwardii

W centralnej części założenia znajduje się obszerny plac o regularnym kształcie. Jest on celem wszystkich szlaków komunikacyjnych prowadzących do muzeum oraz główną strefą recepcyjną. Jego posadzka w całości nachylona pod niewielkim kątem w kierunku wschodnim, pozwala lepiej wyeksponować bryłę budynku oraz przestrzenie wystaw plenerowych. W bezpośrednim sąsiedztwie placu znajduje się garaż podziemny przeznaczony dla odwiedzających oraz budynek Muzeum ze strefami wejściowymi do wszystkich zespołów funkcjonalnych. Szczególnie wyeksponowane są strefy wejściowe do głównego hallu i części restauracyjno- usługowej.

Plac przenika się z terenami wystaw plenerowych, co umożliwia czasowe zagospodarowanie na potrzeby ekspozycji, czy imprez okolicznościowych, które będą miały miejsce na teranie Muzeum.

Bryła muzeum

Bryła budynku stanowi spójny, jednolity układ porządkujący przestrzeń zarówno wewnętrzną, z salami ekspozycyjnymi, jak i zewnętrzną, z wystawami plenerowymi i strefami wejściowymi. Bryłą budynku definiowane są: zarówno geometria placu przedwejściowego, jak i przestrzenie wystaw plenerowych, z ich małymi patiami i placykami ekspozycyjnymi. Mocna, geometryczna bryła w formie napowietrznych, obszernych korytarzy częściowo zadasza teren Muzeum, tworząc miejsce pod ekspozycje plenerową. Jej dominująca forma podkreśla militarno-obronny charakter terenu. Poszczególne przęsła wsparte są na trzonach komunikacyjnych oraz serwisowych i są w całości pokryte ażurową elewacją z betonowych kształtowników. Dzięki temu fasada budynku o surowej, nieregularnej fakturze daje możliwość swobodnego doświetlania przestrzeni wystawowych i usługowych. Tam, gdzie to konieczne, przeszklenia są obszerne, dające wgląd z wnętrza na teren Cytadeli: głównego placu i istniejących umocnień.

Ekspozycja plenerowa

Na ekspozycję plenerową przeznaczono przestrzeń znajdującą się pod bryłą budynku nowego Muzeum Wojska Polskiego. Teren ten łączy się funkcjonalnie z placem przedwejściowym i innymi terenami Cytadeli Warszawskiej. Struktura budynku znajdującego się powyżej optycznie wydziela poszczególne strefy ekspozycji plenerowej. W ten sposób zaznaczono części ekspozycji zadaszone przez znajdujące się nad nimi fragmenty bryły muzeum i odsłonięte zielone obszary rekreacyjne. Obszerna, ale dzięki częściowemu zadaszeniu kameralna przestrzeń pozwala wykreować przed zwiedzającym iluzję podróży przez poszczególne pola walk i bitew. Zaplanowano tu ekspozycję ciężkiego sprzętu aranżowaną w kompozycje przestrzenne uzupełnione elementami wyposażenia wojskowego. Różnorodne przeznaczenie tych terenów podkreślono przez zastosowanie różnych rodzajów posadzek i materiałów wykończeniowych.

Sale ekspozycyjne

Rozrzeźbiona bryła Muzeum mieści ciąg sal wystawowych, które dzięki wzajemnym połączeniom pozwalają zarówno na systematyczne, jak i wybiórcze zwiedzanie. Przy salach wystawowych zlokalizowano niezbędne zaplecza administracyjne i techniczne oraz pomieszczenia obsługi wystaw. W strategicznych miejscach zaplanowano szatnie, zespoły sanitarne, miejsca wypoczynku z widokiem na teren Cytadeli. Poza trasą zwiedzania, dogodnie ulokowane są restauracja i sklep muzealny.

Biura i pomieszczenia dodatkowe

Na najwyższej kondygnacji mieści się ciąg pomieszczeń administracyjnych, pracowni konserwatorskich oraz pracowni naukowych. Zaplanowano, że pomieszczenia te będą doświetlone poprzez wewnętrzne, zielone patia, spełniające dodatkowo, rolę osłaniającą, wyciszającą oraz rekreacyjną dla pracowników. Pracownie konserwatorskie w północnym skrzydle budynku są połączone z układem magazynów, co pozwala na ich niezależne funkcjonowanie i obsługę poprzez strefę dostaw w przyziemiu. W części bryły znajdują się także: zaplecze restauracji oraz biblioteka naukowa Muzeum.