Konkurs na koncepcję urbanistyczno-architektoniczną kompleksu Muzeum Wojska Polskiego w Cytadeli Warszawskiej.
III Nagroda

<<< powrót
  • Maciej Kuryłowicz - Architekt
Skład zespołu:
  • arch. Maciej Kuryłowicz  
  • arch. Aleksandra Andrzejewska  
  • arch. Krzysztof Hajduczenia  
  • arch. Weronika Szycht  
  • arch. Michał Kowalski  
  • arch. Konrad Hałasa  
  •  
  • wizualizacje:  
  • Katarzyna Królik  
  • Krzysztof Filiński  
  •  
  • http://www.apakurylowicz.pl/ 

Jeżeli upierać się będziecie przy waszych marzeniach odrębnej narodowości, o Polsce niepodległej i przy wszystkich złudzeniach, ściągniecie na siebie wielkie nieszczęście. Kazałem tu zbudować Cytadelę Aleksandrowską i oświadczam wam, że przy najmniejszym zaburzeniu każę miasto zbombardować, zburzę Warszawę i z pewnością nie ja ją odbuduję” - Wypowiedź cara Mikołaja I- go do delegacji polskiej w czasie pobytu w Warszawie w 1835 roku.

... chodzi o tryumf narodowego ducha, który marzy i osiąga niemożliwe rzeczy”
Autor


1. Decyzje podstawowe, odniesienie się do znaczenia miejsca.

Cytadela została zbudowana jako narzędzie kontroli Warszawy, następnie stała się miejscem martyrologii narodowej. W warstwie znaczeniowej już stała się pomnikiem. Dziś symbol zniewolenia staje się miejscem budowy Muzeum Wojska Polskiego. Wspomnienie obcego reżimu pogłębia się o świadome kreowanie pamięci polskiego oręża. Karty historii tego miejsca znów są zapisywane. Przeszłość historyczna powinna determinować wszystkie decyzje projektowe, zarówno w warstwie estetycznej jak i ideowej. W obszarze znaczenia wydaje się niemożliwe, aby odnieść się do Cytadeli jak do miejskiego kwartału.

Projekt nie szuka „nowoczesności”, lecz narracji o bardziej doniosłym znaczeniu. Cytadela jako miejsce definiuje potrzebę symboli, pamięci, duchowej harmonii, zawierającą w sobie opowieść o ranach i stracie, ale przede wszystkim o zwycięstwie i nadziei- ponadpokoleniowego przekazu....chodzi o tryumf narodowego ducha który marzy i osiąga niemożliwe rzeczy. Muzeum Wojska Polskiego to miejsce poznawania eksponatów, ale przede wszystkim jest przestrzenią współuczestniczenia, udziału .... duchowej koinonii w narodowej historii.

Specyfika lokalizacji Muzeum Wojska Polskiego na terenie Cytadeli Warszawskiej zadecydowała o uwzględnieniu w projekcie całego obszaru ograniczonego wałami obronnymi. Cytadela stanowi miejsce unikalne pod względem urbanistycznym i znaczeniowym. Niemożliwym wydaje się tworzenie nowych obiektów Muzeum bez kontekstu całości tego założenia. Proponowane rozwiązanie obejmuje zatem teren całej budowli obronnej.

Ze względu na wspomnianą unikalność cytadeli, zdecydowano się na bardzo oszczędne działania na poziomie urbanistyki, architektury, detalu i materiałów.

Projekt ma za zadanie spajać przestrzeń Cytadeli. Tworzy układ urbanistyczny, zespół obiektów, kreuje wnętrza urbanistyczne o różnorodnym znaczeniu. Pozwala jednocześnie penetrować przestrzeń otoczoną wałami Cytadeli i leżącą poza granicą inwestycji. Odtworzenie XIX wiecznej urbanistyki byłoby uznaniem, że walory estetyczne Cytadeli Aleksandrowskiej są ważniejsze niż warstwa znaczeniowa miejsca. W kontekście wydarzeń historycznych oraz funkcji, jaką ma pełnić miejsce, rozwiązanie takie wydaje się niewłaściwe. Zadecydowano zatem, że historyczne założenia stanowić będą jedynie pretekst dla nowych rozwiązań.

Podkreślenie ciągłości pomiędzy historią a współczesnością nie afirmuje przesadnie historycznej formy, ale też nie epatuje nową.

Kompozycja oparta jest na kwadracie, którego absolutna prostota, równowaga oraz monumentalizm odpowiada nastrojowi spokoju i harmonii, który chciano uzyskać. Siatka modularna, której jednostką jest kwadrat stanowi osnowę całego założenia.


2. Kompozycja urbanistyczna, budowanie nastrojów.

Kompozycja założenia została oparta na dwóch osiach kompozycyjnych- ulicy Gwardii oraz osi łączącej i integrującej Cytadelę z Żoliborzem oraz trzeciej symbolicznej osi wewnętrznej łączącej Bramę Straceń z Placem Gwardii.

Pierwsza oś kompozycyjna przebiegająca wzdłuż historycznego pasa komunikacyjnego (północ - południe) ma charakter historyczny. Stanowi kręgosłup kompozycji ( droga na której opierają się nastroje). Oś ulicy Gwardii na północy zakończona jest dominantą- pomnikiem multimedialnym znajdującym się na istniejącym bunkrze, biegnąc na południe wprowadza do parku i rozbija się promieniście na dwie osie zamknięte Kaplicą i Bramą Żoliborską.

Druga oś kompozycyjna- jest styczna do osi Alei Wojska Polskiego, prowadzi przez Plac Gwardii na plac przed Pawilon Wejściowy, do głównego wejścia Muzeum. Na niej oparto integrację Cytadeli z tkanką miejską. Wyniesienie budowli obronnej, wały i mury stanowią przestrzenną a także psychologiczną barierę. Wycięcie fragmentu wału pozwala na kontakt wzrokowy pomiędzy Żoliborzem a wnętrzem Cytadeli. Ma znaczenie integrujące urbanistycznie - pozwala na stworzenie aktywnego ciągu pieszo- rowerowego. Łagodne wejście na poziom Placu Gwardii na zasadzie wznoszenia sprawia, że wejście staje się procesem, a zwiedzający zostaje wprowadzony w przestrzeń urbanistyczną nie jako widz, ale także jako uczestnik.

Symbolika trzeciej osi wewnętrznej jest oparta na połączeniu przeszłości z teraźniejszością, przebiega od tragedii historii do nadziei związanej z przyszłością od zamknięcia do otwarcia, od ciemności do jasności...od Bramy Straceń do Placu Gwardii.
Oś przebiega przez Pawilon Wejściowy do Znicza na placu, jest styczna do świetlika pawilonu, który znajduje się na jej środku, tak jak główny hol i korytarz wejściowy do muzeum. Oś w kompozycji architektonicznej jest podkreślona zmiennym rytmem grzebieniowych ścian Pawilonu i rysunkiem w posadzce.

Główny układ stanowią 3 segmenty muzealne oparte na rzucie kwadratu o wymiarach 85/85m, mniejszy pawilon wejściowy, ekspozycje plenerowe oraz istniejący X Pawilon z Bramą Straceń. Zestawienie czterech prostych bloków sprawia, że miejsce staje się pomnikiem już na poziomie urbanistycznym. Cały kompleks jest miejscem pamięci przede wszystkim odczuwalnym poprzez nieintencjonalne reakcje człowieka. Radykalne odrzucenie zbędnych elementów, nagość mas, sprowadza odczuwanie kompozycji do poziomu energii. Przez to kreowane przestrzenie stają się uniwersalne i pozbawiane nadmiernej narracji, odczuwalne w równym stopniu przez Polaka jak i osoby nieznające historii polskiej wojskowości. „Godne starzenie się” stało się jednym z podstawowych kryteriów kompozycji urbanistycznej i architektonicznej.
Część funkcji umieszczona została pod ziemią. Rozdysponowanie programu Muzeum na maksymalnie dwóch kondygnacjach nadziemnych umożliwia uzyskanie właściwej skali projektowanych budynków. W ten sposób realizowana jest liniowość historyczna Cytadeli, jako fortyfikacji- budowli ziemnej.

Punkty odniesienia
X Pawilon..... Brama Straceń..... Droga skazańców.....

Nowe elementy mają wydobywać i podkreślać trzy najważniejsze pod względem martyrologicznym przestrzenie: X Pawilon, Bramę Straceń i drogę którą prowadzono skazańców. Wszystkie uznano za jedność znaczeniową. Kompozycja urbanistyczna odnosi się w sposób jednoznaczny do przyjętej definicji. Tym założeniom podporządkowana jest skala nowych budynków, rozbicie funkcji na elementy przestrzenne i ich wzajemne usytuowanie. Brama Straceń w nowym zespole jest jak dawniej potraktowana jako wyjście. Leżąc przy obwodowej ścieżce wzdłuż murów Cytadeli jest odkryciem pełnym emocji, poprzedzonym refleksją martyrologii drogi. To zmysłowe odczuwanie urbanistycznego wnętrza, historycznej i nowej zabudowy, szumu szpaleru starych topoli. Odczuwanie miejsca jest spotęgowane momentem wyjścia, nagłym otwarciem, skalą widzianej z bramy perspektywy i symboliką krzyży poświęconych straconym.

Wysokość projektowanych budynków sprawia, że nowy zespół integruje się z X Pawilonem i Cytadelą jako zespołem fortecznym. Rozbicie brył i ich kompozycja pozwala na stworzenie różnorodnych przestrzeni znaczeniowych i ich hierarchizację, buduje nastrój. Nowe elementy uzupełniają istniejące, budując wieloplanowość w odczuwaniu całego obszaru cytadeli. Zabieg ten animuje różnorodność działań nowego Muzeum, tworzy rozmaite przestrzenie wydarzeń. Na bazie historii wykreowane zostaje nowe, współczesne znaczenie fortyfikacji i funkcji muzealnej.


3. Elementy kompozycji urbanistycznej- definicje szczegółowe

Plac Gwardii jest najważniejszą przestrzenią zespołu, stanowi nawiązanie do historycznego założenia, lecz nie powtarza go w sposób dosłowny. Jest jego echem, które brzmi jednak zupełnie inaczej. Dawny plac staje się alikwotą współczesnej kompozycji. Ograniczony jest od północy i południa ścianami budynków muzealnych. Elewacje są identyczne, surowe, rytmiczne i monumentalne. Od wschodniej strony ścianę placu tworzy rząd 14 prostopadłościennych obelisków, które podkreślają oś ulicy Gwardii i wydzielają Plac Gwardii. Obeliski to swoiste proskenion placu, które wraz ze Zniczem Gwardii podkreślają powagę i dostojność miejsca. Obeliski poza kontekstem urbanistycznym funkcjonują w przestrzeni symbolicznej i znaczeniowej, zarówno Placu Gwardii jak i całego zamierzenia.

Obeliski wykonane z białego marmuru są w istocie wartą największych dowódców polskiego wojska, głosem historii i żywą narracją.... to ciągłe motto.... wzór postawy.... testament pozostawiony narodowi. Są symboliczną bramą pomiędzy przeszłością a teraźniejszością. Rzeźby postaci wyłaniające się z kamiennych bloków mają „niematerialny” charakter. Odarte z detalu są duchowym przekazem wymykającym się z estetycznego ujęcia, działającym w przestrzeni energii i intuicji.

Zaproponowani w projekcie konkursowym dowódcy są wyborem autora, który nie przesądza o ostatecznej decyzji doboru postaci. Plac ma być miejscem uroczystości narodowych, pomnikiem historii. W czasie świąt państwowych tworzyć ma nastrój uniesienia, patosu i powagi. W dzień powszedni oddziaływać ma przez stosunek pustki i masy. Nastrój tworzą przestrzenne relacje, prostota brył, tradycja i kultura materiałów oraz zawarta w nim symbolika przekazu.

Posadzka placu z rysunkiem odznak wojskowych jest kolejnym elementem narracji miejsca. Subtelna w rysunku dekoracyjność odznaczeń jest zrównoważona surowością pozostałych elementów placu. Jednocześnie rysunek w posadzce sprawia, że staje się ona kolejnym, niespodziewanym miejscem ekspozycji, prowokuje do zatrzymania się i spojrzenia na plac z perspektywy symbolicznego przekazu. Intelektualny dialog ze zwiedzającym prowokuje związek z miejscem. Człowiek jest niewielki w skali placu. Tak jak niewielki jest w relacji z ogromem historii. Pojawiając się staje się jednym z elementów scenografii Placu, jak postać, która jest w stanie zmienić historię. Istotne znaczenie dla Placu Gwardii ma materiał otaczających go budynków. Użycie cegły jako podstawowego budulca podkreśla ciągłość pomiędzy historią a współczesnością. Biała cegła klinkierowa ma także swą symbolikę opartą na więzi jednostek, jako siły narodu i związku elementów (cegieł), jako mocy muru...... budowli. Z całą mocą niedoskonałości poszczególnych elementów wiązania, ceglany mur najsilniej wyraża symbolikę miejsca. Jest odbiciem relacji. Składa się z małych nieznaczących składników, które poprzez wiązanie stają się jednością i osiągają swą moc. Cegła stanowi także o ciągłości materiałowej z Cytadelą. Jej biały kolor wyraża ducha wolności, nadzieję i optymizm. Jest najlepszym tłem dla otaczającej zieleni i budynków historycznych.
Zachodnią część placu stanowi ściana drzew kwitnących latem na biało. Ich rytmiczność odpowiada kompozycji Placu. Jednocześnie drzewa zmiękczają przestrzeń i tworzą łagodne otwarcie w kierunku Żoliborza.

X Pawilon został uznany za jedność znaczeniową z drogą skazańców oraz Bramą Straceń. Brukowaną drogę, którą ofiary były prowadzone, ogranicza ściana muru oraz podwójny szpaler topoli. Nowy pawilon wystawy plenerowej dodatkowo oddziela tę przestrzeń od placu wejściowego. Dzięki temu miejsce jest wyciszone i refleksyjne. Drogę kończy Brama Straceń. Brama zostaje potraktowana jako ostatni etap, wyjście drogi pamięci. Uniknięto użycia bramy jako zakończenia osi lub otwarcia jej na plac, dzięki czemu napięcie budowane jest stopniowo aż do momentu kulminacyjnego- symbolicznego otwarcia. Kontrast między otwarciem a zamknięciem, ciszą i dźwiękami potęguje dramatyzm tak przeprowadzonej drogi. Dzięki połączeniu dziedzińca X Pawilonu z Placem Wejściowym zintegrowano X Pawilon z nową zabudową w celu uzyskania wzajemnie uzupełniających się pod względem funkcjonalnym, emocjonalnym i przestrzennym definicji placu.

Kompozycja przestrzeni zielonych przy Placu Gwardii ma charakter uporządkowany i rytmiczny, natomiast w parku, leżącym poza granicą opracowania konkursowego, staje się organiczna i miękka. Park będzie elementem zielonego szlaku pieszo- rowerowego. Zakłada się prostotę i elastyczność programu zagospodarowania. Proponuje się zaplanowanie ścieżek spacerowych, rowerowych i konnych, organizowanie imprez o charakterze sportowym, rozrywkowym i edukacyjnym. Odejście od poszukiwań formalnych, typowych dla prestiżowych realizacji paryskich, formuła krajobrazowa i duch zrównoważonego rozwoju, stanowić będzie o atrakcyjności miejsca. Wyciszenie, odpoczynek i rekreacja dla zwiedzających, mieszkańców i turystów przybyłych do Cytadeli spowoduje, że cały obszar fortyfikacji zintegruje się z miastem, stanie się przestrzenią, w której historia funkcjonuje w codzienności.

Kazamaty biegnące wzdłuż wałów obronnych oraz istniejące zabytkowe budynki wykorzystano na ekspozycje plenerowe budowane poza granicami opracowania konkursowego. W ten sposób zwiedzanie może przebiegać nie tylko w budynkach nowego Muzeum, lecz na terenie całej przestrzeni Cytadeli. Widz ma do dyspozycji wiele alternatywnych sposobów eksploracji przestrzeni. Zwiedzanie z procesu pasywnego staje się procesem aktywnym. Tak zbudowana wielowarstwowość penetracji przestrzeni muzealnych jest pretekstem do wielokrotnych odwiedzin Muzeum oraz do organizowania w ciągu całego roku okolicznościowych imprez plenerowych.
Wokół wałów proponuje się urządzenie placów zabaw dla dzieci, miejsc ekspozycji otwartej, namiotowej oraz przestrzenie komercyjne i rozrywkowe.

Izba refleksji- przekaz dźwięku i światła
Pomiędzy dwoma wejściami z garażu podziemnego na poziomie -1, pod obeliskami Placu Gwardii, zaplanowano przestrzeń ekspozycyjno- kontemplacyjną, nazwaną „Izbą refleksji- przekaz dźwięku i światła”. Jest to pomieszczenie, w którym zwiedzający odbierają przekaz... motto... testament pozostawiony narodowi przez największych dowódców polskiego wojska. To przestrzeń w której emocjonalnie budowane są patriotyczne uczucia, związek z narodową historią, szacunek dla ponadczasowych wartości. To intymne miejsce kontemplacji historii . Środki wyrazu to potężna skala pylonów Placu Gwardii widzianych spod płyty placu, jedwabiste wiązki światła wpuszczane do wewnątrz, przekaz dźwiękowy, reliefy i teksty na ścianach pomieszczenia oraz surowość wykończenia pomieszczenia. To wszystko ma wywoływać silne emocje związane z refleksją, pustką, kontrastem pomiędzy ciemnością i jasnością.

RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, poczta@ronet.pl