Konkurs na opracowanie koncepcji architektonicznej adaptacji Zespołu Obiektów Powięziennych w Kielcach przy ul. Zamkowej na Galerię Współczesnej Sztuki Użytkowej, Warsztaty Rękodzieła Artystycznego i Muzeum Pamięci Narodowej
wyróżnienie honorwe

<<< powrót
  • Pracownia Architektury Forma Sp. z o.o.
Skład zespołu:
  • arch, Ewa Woszczyna  
  • arch, Marek Witkowski  
  • arch. Marek Chmura 
Idea.

Ideą projektu jest rewitalizacja zespołu zabudowy wpisanego w kontekst przestrzenny Wzgórza Zamkowego z dążeniem do osiągnięcia właściwego nastroju dla obiektów o szczególnej funkcji i przeznaczeniu. Adaptacja istniejących budynków polegać ma na przywróceniu i wyeksponowaniu ich historycznej substancji budowlanej oraz przystosowaniu wnętrz dla bogatej oferty programowej i sprawnego funkcjonowania Galerii Współczesnej Sztuki Użytkowej, Warsztatów Rękodzieła Artystycznego i Muzeum Pamięci Narodowej. Z uwagi na wydarzenia historyczne - kompleks budynków powięziennych przy ul. Zamkowej w Kielcach posiada w całości charakter miejsca pamięci narodowej. Z tego powodu wprowadzenie w budynkach powięziennych nowych funkcji odbyć się musi – w założeniu – przy maksymalnym poszanowaniu istniejącej struktury budowlanej, układu pomieszczeń oraz autentycznego detalu architektonicznego. Nowym funkcjom we wnętrzach, poza historycznym detalem, towarzyszyć będą informacje wizualne niezwiązane z nimi - dotyczące historii więzienia, konkretnych pomieszczeń i miejsc. Z wyżej wymienionych powodów - wprowadzenie elementów współczesnej ekspresji ograniczono do minimum determinowanego wymogami użytkowymi, przewidując wykorzystanie potencjału historycznego zespołu zabudowy i skupiając się na strefie dziedzińca powięziennego jako „przestrzeni uwolnionej ”.
Zagospodarowanie terenu.

Projektowane zagospodarowanie terenu wpisane zostało w układ urbanistyczny Wzgórza Zamkowego. W wyniku planowanych wyburzeń budynków położonych w pierzei ul. Zamkowej i zamykających dziedziniec więzienny od północy jak również w wyniku wyburzeń budynków stanowiących „przybudówki” do skrzydła wschodniego - uzyskano otwarcia widokowe na zabudowania Pałacu Biskupiego. Stworzenie otwartego dziedzińca - zdaniem autorów – daje niecodzienna szansę na kreację współczesnej przestrzeni odtwarzającej historyczne relacje pomiędzy elementami zabudowy Wzgórza Zamkowego. W ramach projektowanego zagospodarowania terenu wyodrębnia się kilka stref. Przedpole budynków – tj. przestrzeń publiczna ulicy Zamkowej powiązana jest z projektowanym, odtworzonym przejściem pieszym z parku do Pałacu Biskupów oraz z dojściem z parkingu planowanego po wschodniej stronie „ domu starosty ”.

Strefa obiektów kubaturowych zespołu powięziennego obejmuje otwartą przestrzeń dziedzińca (dawny dziedziniec więzienny) z elementami małej architektury, z zachowanym samotnie rosnącym drzewem( jabłoń) oraz z terenami ekspozycji w przestrzeni otwartej. Zaplanowano, że dawny dziedziniec więzienny będzie jednocześnie stanowić plac dla uroczystości rocznicowych jak i „ salę widowiskową” pod otwartym niebem. Strefa komunikacji kołowej obejmuje strefę dojazdu i postoju samochodów dostawczych i interwencyjnych oraz parkingi dla pracowników i zwiedzających ( parking poza terenem opracowana - planowany po wschodniej stronie „ domu starosty ”).

Zespół ma zapewnione powiązania komunikacyjne z ulicy Zamkowej oraz z parkingu miejskiego, jako dojazd okazjonalny od strony wschodniej. Dziedziniec wewnętrzny powiązano z traktem pieszym do Pałacu Biskupów poprzez przejście zaprojektowane w budynku Galerii Sztuki Współczesnej. Związano w ten sposób obiekty Galerii i Muzeum z docelową zabudową hotelowo - gastronomiczną przewidzianą po wschodniej stronie kompleksu. Przewidziano lokalizację miejsc postojowych wzdłuż muru zespołu pałacowego przy ul. Zamkowej oraz zapewniono możliwość okazjonalnego wjazdu i parkowania kilku samochodów na dziedzińcu wewnętrznym. Dzieciniec ten zaprojektowano jako przestrzeń wielofunkcyjną o neutralnej nawierzchni, której estetyka nie będzie kolidować ze zrealizowaną posadzką ul. Zamkowej. Odwodnienie powierzchni utwardzonych nastąpi do sytemu kanalizacji miejskiej z zastosowaniem studzienki z system przepompowywania w narożniku południowo zachodnim dziedzińca (najniższy punkt lokalizacji).
Dyspozycje funkcjonalne .

Galeria współczesnej sztuki użytkowej – zlokalizowana w skrzydle wschodnim, udostępniona jest z dziedzińca wewnętrznego (dawny dziedziniec więzienny) i jak i od strony historycznego traku pieszego ( pałac – ogród). Hall główny łączący obie przestrzenie zewnętrzne prowadzi do części ekspozycyjnej, a w poziomie parteru powiązany jest z pomieszczeniami strefy wejścia. Strefę ekspozycyjną galerii umieszczono w dwóch jednoprzestrzennych salach w części północnej skrzydła. Sale te w parterze leżą w dawnej wozowni, w obrębie której usunięto ściany wewnętrzne. Zarys usuniętych ścian wewnętrznych wyznaczono na stropie linią podciągów i w posadzce linią odmiennego materiału. Podobne rozwiązanie wprowadzono na piętrze, łącząc oba poziomu głównej sali ekspozycyjnej schodami wewnętrznymi – zlokalizowanymi na osi głównego przejścia z otwarciem widokowym na Pałac Biskupi. Na piętrze proponuje się rozebranie części stropów (sufitów) i włączenie w przestrzeń sali więźby dachowej z punktowymi oświetleniami eksponatów. Rozwiązanie jednoprzestrzenne tej części obiektu umożliwia dowolną aranżację wnętrz – gablotami wystawienniczymi, podestami, ruchomymi ekranami, jak również umożliwia swobodną aranżację wnętrza wielkogabarytowymi formami użytkowymi czy meblami.

Główna sala ekspozycyjna przechodzi na piętrze w pojedyncze sale ekspozycyjne dla wystaw tematycznych zlokalizowane w konkretnych pomieszczeniach więziennych. Trasa zwiedzania zamyka się istniejącą klatka schodową, która sprowadza zwiedzających do przestrzeni hallu głównego. Strefę biurowo - magazynową zlokalizowano na piętrze, przy czym dla funkcji magazynowej wykorzystano poddasze parterowego, południowego skrzydła kompleksu. Pomiędzy strefą biurową i strefą ekspozycyjną zlokalizowano strefę seminaryjno – wykładową. Przewidziano możliwość wydzielani ściankami ruchomymi sal konferencyjnych dla ok. 40 osób w parterze i na piętrze głównej sali ekspozycyjnej. Wszystkie pomieszczenia poza główną salą ekspozycyjną wpisano w istniejące podziały funkcjonalno-przestrzenne zachowując pomieszczenia w ich niezmienionym kształcie.
Warsztaty rękodzieła artystycznego - zlokalizowane są w południowym skrzydle zespołu powięziennego. Wejście główne do obiektu warsztatów prowadzi z dziedzińca wewnętrznego przez obszar ekspozycji wyrobów z ceramiki. Wszystkie pomieszczenia ujęte w programie wpisano w istniejące podziały funkcjonalno-przestrzenne zachowując pomieszczenia w ich niezmienionym kształcie. Funkcję rozwiązano na bazie ciągu technologicznego pracowni ceramicznych z założeniem dostawy materiałów od strony traktu pieszego połączonego z dojazdem z planowanego parkingu miejskiego. Piecownie zlokalizowano w pobliżu projektowanej kotłowni dla zapewnienia dobrej wentylacji pomieszczenia wyciągami umieszczonymi w części dwukondygnacyjnej obiektu Galerii. W powiązaniu ze strefą wejścia zlokalizowano pomieszczenie ekspozycyjne i sklepik wyrobów ceramicznych. Dla potrzeb ekspozycyjnych zakłada się również wykorzystanie przestrzeni korytarzy. Pracowniom zapewniono prawidłowe oświetlenie naświetlami umieszczonymi w połaci dachowej poprzez otwory w stropach pomieszczeń.
Muzeum Pamięci Narodowej - zlokalizowano w skrzydle zachodnim zespołu zabudowy. Wejście główne do budynku Muzeum prowadzi z dziedzińca wewnętrznego (dawny dziedziniec więzienny) do jednoprzestrzennej sali ( dawna wozownia) mieszczącej hall wejściowy z szatnią i otwartą przestrzeń ekspozycyjną. Ze strefy wejściowej zwiedzający przechodzą w kierunku południowym do strefy muzealno–wystawienniczo-dydaktycznej, zlokalizowanej w parterze skrzydła zachodniego. Poprzez kolejne części ekspozycji stałej zaprojektowane w zachowanych pomieszczeniach powięziennych – zwiedzający dochodzą do celi przesłuchań, a dalej - do istniejącej ekspozycji związanej z martyrologią żołnierzy AK, ulokowanej w piwnicach budynku. Dojście realizowane jest projektowanym, podziemnym, „tunelem ciszy”, pomyślanym jako kolejna część ekspozycji stałej – rodzaj klamry pomiędzy okresem XIX wieku i początkiem XX wieku – a okresem II Wojny Światowej i czasami współczesnymi. Wyjście z części ekspozycji poświęconej martyrologii żołnierzy Armii Krajowej prowadzi do istniejącej klatki schodowej w części północnej budynku, skąd zwiedzający wracają na poziom parteru do sali jednoprzestrzennej, gdzie zlokalizowano tę część ekspozycji stałej, która poświęcona będzie czasom współczesnym. Uzupełnieniem programu ekspozycji stałej jest przestrzeń przeznaczona do organizacji wystaw czasowych. Mogą one stanowić dopełnienie ekspozycji stałej, lub można je zwiedzać jako autonomiczne wystawy, związane z działalnością Muzeum, gdyż dostęp do nich zaprojektowano niezależnie od trasy zwiedzania ekspozycji stałej. Układ ekspozycji poszczególnych procesów i wydarzeń historycznych w zamierzeniu projektantów podporządkowany został chronologii. Opisane powyżej rozwiązania projektowe komunikacji wewnętrznej w ramach ekspozycji – pozwalają realizować zwiedzanie Muzeum w postaci zamkniętej pętli – pozostawiając do decyzji zwiedzającym kierunek zwiedzania (zasada stopniowego cofania się w historii dziejów – w kierunku północnym, lub rozpoczęcie od czasów przeszłych do współczesności - w kierunku południowym). Rozmieszczenie elementów ekspozycji muzealnej wynikać będzie w zasadzie - z układu istniejących ścian. Odstępstwem od tej zasady jest jednoprzestrzenna sala dawnej wozowni na parterze, gdzie przewidziano likwidację wtórnych podziałów ścianami działowymi, celem prezentacji urody sklepień najstarszych fragmentów obiektu.

W Muzeum w ramach istniejącej struktury budowlanej przewidziano kilka odmiennych przestrzeni ekspozycyjnych, tworzących nastrój kontemplacji, nierozerwalnie związany z charakterem ekspozycji. Na obecnym etapie nie wskazuje się rozmieszczenia poszczególnych elementów ekspozycji pozostawiając to na dalszy etap prac projektowych, z uwagi na niezbędność ścisłej współpracy z autorami scenariusza ekspozycji. Jako specyficzną formę prezentacji informacji związanych z ekspozycją muzealną (napisy, ryciny, rysunki, zdjęcia) – przewidziano umieszczanie niektórych z nich w formie bezpośredniej na tynkach ścian – jako reminiscencja napisów, jakie pozostawiali więźniowie w ich celach. Uzupełnieniem ekspozycji będą prezentacje multimedialne z wykorzystaniem monitorów wideo, zapisów filmowych itp. Większość pomieszczeń przeznaczonych na ekspozycję wpisano w istniejące podziały funkcjonalno - przestrzenne zachowując je w niezmienionym kształcie.

W poziomie piętra umieszczono salę wykładową dostępną niezależną komunikacją z poziomu parteru (poprzez projektowaną dodatkową klatkę schodową i windę dla osób niepełnosprawnych) oraz pomieszczenia administracyjno-biurowe, techniczne i magazynowe przewidziane programem Muzeum. Na pomieszczenia magazynowo – składowe wykorzystano poziom poddasza nad częścią parterową zespołu zabudowy, z projektowanym dostępem i obsługą windą z poziomu piętra.
Wykończenie wnętrz adaptowanych obiektów.

W projekcie zachowano lokalizację i gabaryty otworów stolarki okiennej i drzwiowej. Przewidziano zachowanie istniejących charakterystycznych drzwi do pomieszczeń więziennych i odtworzenie drzwi brakujących w identycznej stylistyce. W niektórych fragmentach wnętrz przewidziano odsłonięcie i wyeksponowanie struktury sklepień i muru ceglanego i ścian istniejących , a w miejscach niezbędnych wyburzeń ścian – przewiduje się zachowanie w posadzce „śladów” ścian z materiału ceramicznego. Propozycja autorską jest zakonserwowanie wystroju wybranych elementów wnętrz w stanie istniejącym w postaci autentycznych świadków historii, metodami stosowanymi w konserwacji zabytków.

W zakresie rozwiązań materiałowych przewiduje się minimalizację środków wyrazu z jak najbardziej ascetycznym wystrojem wnętrz, surowe wykończenie powierzchni ścian i posadzek. Np.: posadzki przemysłowe o charakterze naturalnego betonu. W pomieszczeniach dawnej wozowni przewiduje się odtworzenie posadzki z bruku kamiennego i drewnianego.

Nowo wprowadzane elementy – takie jak „ tunel ciszy”, schody wewnętrzne, elementy uzupełniające konstrukcję budynków itp. przewidziano jako wyraźne zróżnicowane w stosunku do istniejącego wystroju, o ascetycznych współczesnych formach, z surowego betonu, ze stali ocynkowanej, szkła i szkła matowego - na zasadzie kontrastu form.
Rozwiązania w zakresie instalacji i zagadnień technicznych .

W projekcie adaptacji szczególną uwagę zwrócono na zagadnienia komunikacji i ewakuacji z pomieszczeń, przesądzając o potrzebie budowy dodatkowych klatek schodowych oraz wind dla osób niepełnosprawnych i obsługi magazynów. Przewidziano optymalizację (także pod względem ingerencji w istniejące wnętrza pomieszczeń) niezbędnych uzupełnień trzonów wentylacyjnych i kominowych i dostosowanie do wymogów ekspozycji zakresu pomieszczeń wentylowanych mechanicznie (klimatyzowanych). Ciągi przewodów zbiorczych wentylacji mechanicznej i klimatyzacji przewiduje się poprowadzić z wykorzystaniem przestrzeni poddaszy. Ogrzewanie obiektów zaplanowano pod kątem minimalnej ingerencji w wygląd wnętrz ważniejszych pomieszczeń więziennych (piwnice, sale przesłuchań), przy zachowaniu zasady rozdziału kotłowni zgodnie z programem.
Wykończenie zewnętrzne obiektów.

Przewidziano tynki zewnętrzne do rewaloryzacji obiektów historycznych – w kolorystyce nawiązującej do kolorystyki obiektów Pałacu Biskupiego. Nie przewiduje się wprowadzania detalu zewnętrznego za wyjątkiem odtworzenia gzymsu miedzykondygnacyjnego w skrzydle wschodnim zespołu. Projektuje się podświetlenie elewacji obiektu z zastosowaniem programowanej, zmiennej scenerii oświetlenia, zależnej od pory dnia i pory roku. Odmiennie od strony elewacji zewnętrznych zespołu, wpisanych w sylwetę wzgórza i od strony dziedzińca wewnętrznego. Okazjonalnie przewidziano iluminację obiektów podporządkowaną scenariuszom szczegółowym, co przedstawiono w innym punkcie niniejszego opisu. Oświetlenie stałe dziedzińca przewidziano punktami podświetleń posadzkowych.
Propozycja aranżacji przestrzeni dziedzińca.

Autorską propozycją uzupełnienia programu przewidzianego wytycznymi programowo-funkcjonalnymi są prezentacje multimedialne z wykorzystaniem monitorów wideo, zapisów filmowych itp.., przewidziane do realizacji w przestrzeni dawnego dziedzińca więziennego z wykorzystaniem zaprojektowanych w tym celu ekranów – półprzeźroczystych przepon - ulokowanych wokół dziedzińca. Przedstawiona koncepcja to propozycja rozwiązania zbliżonego do zadań, jakie stawiane są plakatom outdoorowym – w zakresie skutecznego dotarcia z informacją do szerokiego kręgu odbiorców – w tym wypadku szerokiego grona mieszkańców Kielc. Opisane wcześniej ekrany pomyślane zostały jako nośniki zmiennych informacji prezentowanych na ich płaszczyznach, przy pomocy urządzeń audiowizualnych. Na co dzień będą to informacje związane z nowymi zadaniami, jakie pełnić będą historyczne obiekty, a okresowo i okazjonalnie ( obchody rocznicowe, imprezy kulturalne itp.) – będą służyć imprezom związanym z historią lub z bieżącymi imprezami realizowanymi w zespole adaptowanych obiektów. Umożliwi to wirtualną prezentację programu skrytego za murami, inspirując przechodniów do odwiedzin historycznych obiektów. Proponowane rozwiązanie zawiera w sobie odpowiedź projektową na szczególne zagadnienie sąsiedztwa przestrzeni naznaczonej tragicznymi losami i cierpieniem narodu z przestrzenią oferującą program wpisany w organizm współczesnego miasta. Półprzeźroczyste ekrany stanowiące osłonę i ochronę obiektu mają być pomocne w stworzeniu niezbędnego dystansu, umownej granicy, bariery przed naruszeniem martyrologicznego charakteru obiektów. Ideą przyjętego rozwiązania jest stworzenie zespołu obiektów kultury narodowej jako miejsca współczesnego dialogu z najszerszą rzeszą mieszkańców Kielc, poprzez wykreowanie historycznej architektury - jako „ środka komunikacji masowej” i stworzenie współczesnej przestrzeni publicznej z jej wszystkimi atrybutami w miejscu przestrzeni „ uwolnionej ”.
RONET - Zbigniew Filipek Biuro: 32-020 Wieliczka, ul. Zacisze 16, NIP: 677-133-92-83,
Konto bankowe: BANK PEKAO SA 03 1240 1431 1111 0010 2980 4734, tel: 608 835 030,
e-mail: biuro.ronet@wp.pl, poczta@ronet.pl